(1)原文
151[secundo]. His adjiciam duo Memorabilia; Primum.―
Dum ex hoc ludo sapientiae (de quo supra n. 132), abirem domum, in via vidi angelum in veste hyacinthine: hic adjunxit se lateri meo, et dixit, "Video quod e ludo sapientiae exiveris, et quod ex auditis ibi laetificatus sis; et quia percipio, quod non plenus sis in hoc mundo, quia simul in mundo naturali es, et ideo nescis nostra gymnasia Olympiaca, ubi veteres sophi conveniunt, et ex advenis e tuo mundo hauriunt, quas status mutationes et successiones subiverat et adhuc subit sapientia, si vis deducam te ad locum, ubi plures ex vetustis sophis, et illorum filiis, hoc est, discipulis habitant;"
Et deduxit me in confinium inter septentrionem et orientem; et dum e loco edito illuc prospexi, ecce visa est urbs, et ad unum ejus latus duo clivi, et propior urbi humilior altero; et dixit mihi, "Urbs illa vocatur Athenaeum, clivus humilior Parnassium, et altior Heliconeum; ita vocantur, quia in urbe et circum illam commorantur veteres sapientes in Graecia, ut Pythagoras, Socrates, Aristippus, Xenophon, cum discipulis et tyronibus;"
Et quaesivi de Platone et Aristotele. Dixit, quod illi et illorum asseclae in alia regione habitent, quia hi docuerunt rationalia quae intellectus sunt, illi autem moralia quae vitae sunt.
[2] Dixit, quod ex urbe Athenaeo frequenter ablegentur studiosi ad literatos ex Christianis, ut narrent quid hodie cogitant de Deo, de creatione universi, de immortalitate animae, de statu hominis relativo ad statum bestiarum, ac de rebus aliis quae interioris sapientiae sunt; et dixit, quod praeco hodie annuntiaverit conventum, indicium, quod emissarii novos advenas e terris offenderint, a quibus audiverunt curiosa;
Et vidimus multos exeuntes ex urbe et a viciniis, quosdam habentes laureas super capitibus, quosdam tenentes palmas in manibus, quosdam cum libris sub ulnis, et quosdam cum calamis sub sinistri temporis crinibus. Nos inseruimus nos illis, et una ascendimus, et ecce super clivo palatium octogonum, quod vocaverunt Palladium, ac intravimus; et ecce ibi octo insinuationes sexangulares, in quarum unaquavis erat librarium, et quoque mensa, ad quas consederunt laureate; et in ipso Palladio visa sunt sedilia ex saxo exsculpta, super quae reliqui se demiserunt.
[3] Et tunc aperta est janua ad sinistrum, per quam duo advenae e terra introducti sunt; et postquam salutati, unus ex laureatis quaesivit illos, "Quid novi e terra?"
Et dixerunt, "Novum est, quod in sylvis invenerint homines sicut bestias, aut bestias sicut homines, at quod ex facie et corpore cognoverint natos esse homines, ac secundo aut tertio aetatis anno amissos aut omissos in sylvis: dixerunt quod non possint sonare aliquid cogitationis, nec discere articulare sonum in aliquam vocem; quod nec scirent cibum sibi convenientem sicut bestiae, sed quod sylvestria tam munda quam immunda injicerent in buccam; praeter similia plura; ex quibus aliqui eruditi apud nos divinarunt, et aliqui concluserunt plura de statu hominum relativo ad statum bestiarum."
[4] His auditis, quaesiverunt aliqui ex vetustis sophis, "Quid ex illis divinant et concludunt?"
Et duo advenae responderunt, quod plura, quae tamen ad haec possunt referri:― 1. Quod homo ex sua natura, et quoque ex nativitate, omni bestia stupidior et inde vilior sit; et quod similiter fiat si non instruitur. 2. Quod instrui possit quia didicit articulate sonare, et inde loqui, et quod per id inceperit expromere cogitationes, et hoc successive plus et plus, usque ut posset exprimere leges societatis, quarum plures tamen bestiis a nativitate impressae sunt. 3. Quod rationalitas sit bestiis aeque ac hominibus. 4. Quare si bestiae potuissent loqui, tam solerter ratiocinarentur de omni re sicut homines; cujus rei indicium est, quod cogitent ex ratione et prudentia aeque ac homines. [5] 5. Quod Intellectus sit solum modificatio lucis e sole, cooperante calore, medio aethere, ita ut modo sit activitas interioris naturae, et quod haec possit exaltari, usque ut appareat sicut sapientia. 6. Quod ideo vanum sit credere quod homo post mortem plus vivat quam bestia, nisi quod forte possit per aliquot dies post obitum ex exhalatione vitae corporis apparere sicut nimbus sub specie larvae, antequam dissipatur in naturam; vix aliter quam sicut virgultum ex cinere exsuscitatum apparet in similitudine suae formae. 7. Consequenter quod religio, quae docet vitam post mortem, sit inventum, ut simplices teneantur intrinsecus in vinculo per ejus leges, sicut tenentur extrinsecus per civitatis leges.
His addiderunt, quod mere ingeniosi ita ratiocinentur, non autem intelligentes. Et quaesiverunt, "Quid intelligentes?"
Dixerunt quod non audiverint, sed quod sic opinentur.
(2)直訳
151[secundo]. His adjiciam duo Memorabilia; Primum.― 151b.これらに私は二つのメモラビリアを加える。第一のもの――
Dum ex hoc ludo sapientiae (de quo supra n. 132), abirem domum, in via vidi angelum in veste hyacinthine: 知恵の学校(それについて上の132番)から、私が家へ立ち去る時、途中で、私は天使を見た、青色(ヒヤシンス色)の衣服の中の。
hic adjunxit se lateri meo, et dixit, "Video quod e ludo sapientiae exiveris, et quod ex auditis ibi laetificatus sis; この者は自分自身を私の脇に付き添った、また言った、「私は、知恵の学校からあなたが出るのを見た、またそこに聞くことからあなたは喜んでいることを。
et quia percipio, quod non plenus sis in hoc mundo, quia simul in mundo naturali es, et ideo nescis nostra gymnasia Olympiaca, ubi veteres sophi conveniunt, et ex advenis e tuo mundo hauriunt, quas status mutationes et successiones subiverat et adhuc subit sapientia, si vis deducam te ad locum, ubi plures ex vetustis sophis, et illorum filiis, hoc est, discipulis habitant;" また、私は近くするので、あなたがこの世界の中に十分に(完全に)いないこと、あなたは同時に自然界の中にいるので、また、それゆえ、あなたは私たちのオリュンピア屋内競技場(体育館)を知らない、そこに古代の賢人たちが集まる、またあなたの世界から到着する者から吸収する(学ぶ)、変化と推移(成り行き)のどのような状態が生じたか、また今でも生じているか、知恵が、もし、あなたが欲するなら、私はあなたを場所へ案内する、そこに古代の賢人からの多くの者が、また彼らの子たち、すなわち、弟子たち、住んでいる」。
Et deduxit me in confinium inter septentrionem et orientem; また、私を導いた(案内した)、西と東の間の境界の中に。
et dum e loco edito illuc prospexi, ecce visa est urbs, et ad unum ejus latus duo clivi, et propior urbi humilior altero; また高い場所からそれを私は眺めた、見よ、都が見られた、またその一つ側に二つの丘が、また都に近いものは高さで低い。
et dixit mihi, "Urbs illa vocatur Athenaeum, clivus humilior Parnassium, et altior Heliconeum; また、私に言った、「その都はアテネと呼ばれる、低い丘はパルナッソスと、また高い〔丘は〕へりコーンと☆。
☆ (ギリシア神話)ヘリコーン山は(学芸の)女神ムーサの故郷。
ita vocantur, quia in urbe et circum illam commorantur veteres sapientes in Graecia, ut Pythagoras, Socrates, Aristippus, Xenophon, cum discipulis et tyronibus;" そのように呼ばれる、都とその周囲にギリシアの中の古代の賢人たちが滞在するからである、例えば(~のような)、ピュタゴラス、ソクラテス、アリスティッポス、クセノポン、弟子と徒弟(見習い)たちとともに。
Et quaesivi de Platone et Aristotele. また、私はプラトンとアリストテレスについて質問した。
Dixit, quod illi et illorum asseclae in alia regione habitent, quia hi docuerunt rationalia quae intellectus sunt, illi autem moralia quae vitae sunt. 彼は言った、彼らと彼らの追随者たちは他の領域に住んでいること、これらの者〔後者〕は理性的なものを教えたからである、それらは理解力(知力)のものである、けれどもそれらの者〔前者〕は道徳的なものを、それらは生活のものである。
[2] Dixit, quod ex urbe Athenaeo frequenter ablegentur studiosi ad literatos ex Christianis, ut narrent quid hodie cogitant de Deo, de creatione universi, de immortalitate animae, de statu hominis relativo ad statum bestiarum, ac de rebus aliis quae interioris sapientiae sunt; [2] 彼は言った、アテネの都からしばしば専心する(熱心な)者たち〔=探求者〕が委任されるキリスト教からの教養ある者へ、語るために、今日、神について何を考えているか、全世界の創造について、霊魂の不死性について、動物(獣)の状態に関連させて人間の状態について、そして他の事柄について、それらは内的な知恵のものである。
et dixit, quod praeco hodie annuntiaverit conventum, indicium, quod emissarii novos advenas e terris offenderint, a quibus audiverunt curiosa; また言った、布告者が、今日、集会を布告した(知らせた)、しるしを、送り出された者たちが地から新しく到着した者に会ったこと、それらの者から好奇心をそそることを聞いた。
Et vidimus multos exeuntes ex urbe et a viciniis, quosdam habentes laureas super capitibus, quosdam tenentes palmas in manibus, quosdam cum libris sub ulnis, et quosdam cum calamis sub sinistri temporis crinibus. また、私たちは都からまた近所から出てくる多くの者を見た、ある者は頭の上に月桂冠を持っている、ある者は手の中にシュロをつかんでいる、ある者は腕の下に本とともに、またある者は左のこめかみの髪の下にペン☆とともに。
☆ このペンの材料はアシ(葦)です。
Nos inseruimus nos illis, et una ascendimus, et ecce super clivo palatium octogonum, quod vocaverunt Palladium, ac intravimus; 私たちは、私たちは挿入した、私たちは彼らに、また一緒に上った、また見よ、丘の上に八角形の宮殿、それはパラディウム(知恵の宮殿)と呼ばれる、そして私たちは入った。
et ecce ibi octo insinuationes sexangulares, in quarum unaquavis erat librarium, et quoque mensa, ad quas consederunt laureate; また、見よ、そこに八つの六角形のくぼみ(凹んだところ)、それらのそれぞれの中に書棚、そしてまた机があった、それらへ月桂冠をかぶった者が着席した。
et in ipso Palladio visa sunt sedilia ex saxo exsculpta, super quae reliqui se demiserunt. また宮殿そのものの中に席が見られた、彫刻された石からの、それらの上に残りの(その他の)者が自分自身を降ろした。
[3] Et tunc aperta est janua ad sinistrum, per quam duo advenae e terra introducti sunt; [3] また、その時、左へ扉が開かれた、それを通って地からの二人の到着した者が導き入れられた。
et postquam salutati, unus ex laureatis quaesivit illos, "Quid novi e terra?" また挨拶の後、月桂冠をかぶった者からの一人が彼らを質問した、「地から何か新しいもの(情報・ニュース)?」
Et dixerunt, "Novum est, quod in sylvis invenerint homines sicut bestias, aut bestias sicut homines, at quod ex facie et corpore cognoverint natos esse homines, ac secundo aut tertio aetatis anno amissos aut omissos in sylvis: また、彼らは言った、「新しいものがある、森の中で獣のような人間は見つけられたこと、または人間のような獣、しかし、顔と身体から考えられた、人間〔として〕生まれたこと、そして二または三の年齢で森の中に失われたかまたは放たれた。
dixerunt quod non possint sonare aliquid cogitationis, nec discere articulare sonum in aliquam vocem; 彼らは言った、思考の何らかのものを音で表現することができないこと、何らかのものの中に音を音節に区切って(区切ること)区別することも。
quod nec scirent cibum sibi convenientem sicut bestiae, sed quod sylvestria tam munda quam immunda injicerent in buccam; 獣のように自分自身に適合する食物を知ることもない、しかし、森のものを清潔なものも不潔なものも口の中に押し込むこと。
praeter similia plura; ほかに、同様のおおくのこと。
ex quibus aliqui eruditi apud nos divinarunt, et aliqui concluserunt plura de statu hominum relativo ad statum bestiarum." 私たちのもとのある博学な者(学者)たちから推測されている、またある者は多くのことを結論している、獣の状態と関連させて人間の状態について」。
[4] His auditis, quaesiverunt aliqui ex vetustis sophis, "Quid ex illis divinant et concludunt?" [4] これらで聞いて、古代の賢人からのある者たちが質問した、「それらから何を推測するのか、また結論するのか?」
Et duo advenae responderunt, quod plura, quae tamen ad haec possunt referri:― また二人の到着した者が答えた、多くのこと、それらはそれでもこれらへ向けて述べることができる――
1. Quod homo ex sua natura, et quoque ex nativitate, omni bestia stupidior et inde vilior sit; 1. 人間は自分の本性(性質)から、そしてまた出生から、すべての獣〔よりも〕さらに愚かであり、またここから下等である。
et quod similiter fiat si non instruitur. また同様になること、もし、教育されないなら。
2. Quod instrui possit quia didicit articulate sonare, et inde loqui, et quod per id inceperit expromere cogitationes, et hoc successive plus et plus, usque ut posset exprimere leges societatis, quarum plures tamen bestiis a nativitate impressae sunt. 2. 音節に区切って音で表現することを学ぶので教育されることができる、またここから話すこと、またそのことによって思考を明らかにする☆ことを始めること、またこのことが連続的にさらにまたさらに、社会の法律を明らかにする☆ことができるまで、それらの多くのものはそれでも獣に出生から刻みつけられている。
☆ expromoは「取り出す」⇒明らかにする、exprimoは「押し出す」⇒明らかにする、という違いがあります。
3. Quod rationalitas sit bestiis aeque ac hominibus. 3. 推理力が獣にあること、人間と等しく。
4. Quare si bestiae potuissent loqui, tam solerter ratiocinarentur de omni re sicut homines; 4. それゆえ、もし獣が話すことができるなら、これほどに巧みに推論することができる、すべての事柄について人間のように。
cujus rei indicium est, quod cogitent ex ratione et prudentia aeque ac homines. その事柄のしるしである、理性と思慮分別から考えること、人間と等しく。
[5] 5. Quod Intellectus sit solum modificatio lucis e sole, cooperante calore, medio aethere, ita ut modo sit activitas interioris naturae, et quod haec possit exaltari, usque ut appareat sicut sapientia. [5] 5. 理解力は太陽からの光の単なる加減(変化)であること、熱と協力して、エーテルを手段として、そのように単なる手段として、内的な性質の活動である、またこれは高められることができること、知恵のように見られるまで。
6. Quod ideo vanum sit credere quod homo post mortem plus vivat quam bestia, nisi quod forte possit per aliquot dies post obitum ex exhalatione vitae corporis apparere sicut nimbus sub specie larvae, antequam dissipatur in naturam; 6. それゆえ、信じることは空虚であること、人間が死後、獣よりもさらに生きること、おそらく、死後、何日かの間、身体のいのちの発散(蒸発)から幽霊の姿の下にもやのように見られることができる、自然の中に消散される前に。
vix aliter quam sicut virgultum ex cinere exsuscitatum apparet in similitudine suae formae. 灰から生き返る灌木のように見られる以外にほとんど異ならない、その形に似たものの中に。
7. Consequenter quod religio, quae docet vitam post mortem, sit inventum, ut simplices teneantur intrinsecus in vinculo per ejus leges, sicut tenentur extrinsecus per civitatis leges. 7. したがって、宗教は、それは死後のいのちを教える、作り事(でっちあげ)である、単純な者たちがその法律によって束縛(抑制)の中に保たれるために、都市の法律によって外面的に保たれるように。
His addiderunt, quod mere ingeniosi ita ratiocinentur, non autem intelligentes. これらに加えた、単なる才気ある者はそのように推論すること、けれども、知性ある者たちは〔そうで〕ない。
Et quaesiverunt, "Quid intelligentes?" また、質問した、「何を〔考えているか〕知性ある者たちは」。
Dixerunt quod non audiverint, sed quod sic opinentur. 彼らは言った、聞いていないこと、しかし、このように意見を持っている(信念を抱いている)こと。
(3)訳文
151b. これらに私は二つのメモラビリアを加える。第一のもの――
知恵の学校から、私が家へ立ち去る時、途中で、私は、青色(ヒヤシンス色)の衣服の天使を見た。
この者は私の脇に付き添い、言った、「私は、知恵の学校からあなたが出るのを見た、またそこで聞いたことからあなたは喜んでいることを。また、私はあなたは同時に自然界の中にいるので、あなたがこの世界の中に十分に(完全に)いないことを知覚するので、それゆえ、あなたは私たちのオリュンピア屋内競技場を知らない。そこに古代の賢人たちが集まり、あなたの世界から到着する者から、知恵の変化と推移(成り行き)のどのような状態が生じたか、また今でも生じているか、学ぶ。もし、あなたが欲するなら、私はあなたを、そこに古代の賢人からの多くの者が、また彼らの子たち、すなわち、弟子たち、住んでいる場所へ案内する」。
また、私を西と東の間の境界に導いた。また高い場所からそれを私は眺めた。見よ、都が、またその一つ側に二つの丘が見られた、また都に近いものは高さで低い。また、私に言った、「その都はアテネ、低い丘はパルナッソス、高い丘はへリコーンと呼ばれる。そのように呼ばれるのは、都とその周囲にギリシアの中の古代の賢人たち、例えば、ピュタゴラス、ソクラテス、アリスティッポス、クセノポンが、弟子と徒弟(見習い)たちとともに滞在するからである。
彼は言った、「彼らと彼らの追随者たちは他の領域に住んでいる、後者は理解力(知力)のものである理性的なものを教え、けれども前者は生活のものである道徳的なものを教えたからである。
[2] 彼は言った、「アテネの都からしばしば、キリスト教からの教養ある者へ、今日、神について、全世界の創造について、霊魂の不死性について、動物(獣)の状態に関連させて人間の状態について、そして内的な知恵のものである他の事柄について、何を考えているか語るために、専心する(熱心な)者たち〔=探求者〕が委任される」。また言った、「布告者が、今日、集会を、しるしを知らせた、送り出された者たちが地から新しく到着した者に会い、それらの者から好奇心をそそることを聞いたこと」。
また、私たちは都からまた近所から出てくる多くの者を見た、ある者は頭の上に月桂冠を持っている、ある者は手の中にシュロをつかんでいる、ある者は腕の下に本とともに、またある者は左のこめかみの髪の中に〔葦の〕筆とともに。
[3] 私たちは、彼ら合流し、一緒に上った。見よ、丘の上にパラディウム(知恵の宮殿)と呼ばれる八角形の宮殿、そして私たちは入った。また、見よ、そこに八つの六角形のくぼみ(凹んだところ)〔があり〕、それらのそれぞれの中に書棚、そしてまた机があった。それらへ月桂冠をかぶった者が着席した、また宮殿そのものの中に、彫刻された石からの席が見られ、それらの上に残りの(その他の)者が座った。
また、その時、左の扉が開かれ、それを通って地から到着した二人の者が導き入れられた。挨拶の後、月桂冠をかぶった者からの一人が彼らを質問した、「地から何か新しい情報が〔あるか〕?」
また、彼らは言った、「新しいものがある、森の中で獣のような人間、または人間のような獣が見つけられたこと、しかし、顔と身体から、人間〔として〕生まれたと考えられた、そして二または三の年齢で森の中に失われたかまたは放たれた」。彼らは言った、「思考の何らかのものを音で表現することができない、何らかのことばの中に、音を音節に区切って(区切ること)区別することもない。獣のように自分自身に適合する食物を知ることもない、しかし、森のものを清潔なものも不潔なものも口の中に押し込む」。ほかに、同様の多くのこと。「獣の状態と関連させて人間の状態について、私たちのもとのある博学な者(学者)たちから推測されている、またある者は多くのことを結論している」。
[4] これらを聞いて、古代の賢人からのある者たちが質問した、「それらから何を推測するのか、また結論するのか?」
二人の到着した者が、多くのことを答えた、それらはそれでもこれらとして述べることができる――
1. 人間は自分の性質から、そしてまた出生から、すべての獣よりもさらに愚かであり、またここから下等である。もし、教育されないなら同様になること。
2. 音節に区切って音で表現することを学ぶので教育されること、またここから話すこと、またそのことによって思考を明らかにすることを始めることができる、またこのことが連続的にさらにまたさらに、社会の法律を明らかにすることができるまで、それらの多くのものはそれでも獣に出生から刻みつけられている。
3. 推理力が人間と等しく獣にあること。
4. それゆえ、もし獣が話すことができるなら、すべての事柄について人間のように、これほどに巧みに推論することができる。理性と思慮分別から人間と等しく考えることは、その事柄のしるしである。
5. 理解力は太陽からの光の単なる加減(変化)であること、熱と協力して、エーテルを手段として、そのように単なる手段として、内的な性質の活動である、またこれは、知恵のように見られるまで高められることができること。
6. それゆえ、人間が死後、獣よりもさらに生きると信じることは空虚であること、おそらく、死後、何日かの間、身体のいのちの発散(蒸発)から幽霊の姿の下に、自然の中に消散される前に、もやのように見られることができる。灰からその形に似たものの中に生き返る灌木のように見られるのとほとんど異ならない。
7. したがって、宗教は、それは都市の法律によって外面的に保たれるように、単純な者たちがその法律によって束縛(抑制)の中に保たれるために、死後のいのちを教える作り事である。
これらに、単なる才気ある者はそのように推論する、けれども、知性ある者たちは〔そうで〕ない、とつけ加えた。
また、質問した、「知性ある者たちは何を〔考えているのか〕」。
彼らは言った、「聞いていない、しかし、このように意見を持っている(信念を抱いている)」。