原典講読『神の摂理』 83(原文)

 

(1) 原文


83.  Causa quod nemo venire possit in regnum Dei, nisi denuo generatus sit, est quia homo ex hereditario a parentibus nascitur in omnis generis mala, cum facultate quod per remotionem malorum istorum possit fieri spiritualis, et nisi fiat spiritualis, non potest venire in caelum; a naturali fieri spiritualis est renasci seu regenerari. Ut autem sciatur, quomodo homo regeneratur, haec tria consideranda sunt: qualis ejus status primus est, qui est status damnationis; qualis ejus status secundus est, qui est status reformationis; et qualis ejus status tertius est, qui est status regenerationis. [2.] Status hominis primus, qui est status damnationes, est cuivis homini ex hereditario a parentibus, homo enim nascitur inde in amorem sui et in amorem mundi, et ex his ut fontibus in mala omnis generis. Jucunda illorum amorum sunt ex quibus ducitur; et jucunda faciunt, ut nesciat quod in malis sit; omne enim jucundum amoris non sentitur aliter quam sicut bonum; quare etiam homo nisi regeneratur non scit aliter quam quod se et mundum amare super omnia, sit ipsum bonum; et quod dominari super omnes, et possidere omnium aliorum opes, sit summum bonum. Inde etiam est omne malum; nam nullum alium spectat ex amore, quam se solum; et si spectat alium ex amore, est sicut diabolus diabolum, ac sicut fur furem, quando unum agunt. [3.] Illi qui istos amores, ac mala ex illis scaturientia, ex jucundo illorum apud se confirmant, manent naturales et fiunt sensuales corporei; ac in propria cogitatione, quae est spiritus eorum, insaniunt; sed usque possunt, dum in mundo sunt, rationaliter et sapienter loqui et agere, sunt enim homines, et inde illis rationalitas et libertas, sed quoque id faciunt ex amore sui et mundi. Hi post mortem, cum fiunt spiritus, non possunt aliud jucundum habere, quam illud quod in spiritu suo habuerunt in mundo; et id jucundum est jucundum amoris infernalis, quod vertitur in injucundum, dolorificum et dirum, quod in Verbo intelligitur per cruciatum et ignem infernalem. Ex his patet, quod primus status hominis sit status damnationis; et quod in illo sint, qui non patiuntur se regenerari. [4.] Status hominis secundus, qui est status reformationis, est cum homo incipit cogitare de caelo ex gaudio ibi, et sic de Deo, a quo illi caeli gaudium. Sed hoc cogitat primum ex jucundo amoris sui, gaudium caeli est illi id jucundum; sed quamdiu jucundum illius amoris, una cum jucundis malorum inde scaturientium regnat, non potest aliud intelligere, quam quod ad caelum venire sit fundere preces, auscultare praedicationes, obire Sanctam Cenam, dare pauperibus, opitulari egenis, impendere templis, conferre spartas xenodochiis, et similia alia. Homo in hoc statu nec scit aliter, quam quod solum cogitare illa quae religio docet, salvet, sive sit id quod vocatur fides, sive id quod vocatur fides et charitas. Quod non aliter intelligat, quam quod illa cogitare, salvet, est quia nihil cogitat de malis, in quorum jucundis est; et quamdiu jucunda illorum remanent, etiam mala remanent; jucunda illorum sunt ex concupiscentia illorum, quae continue spirat illa, et quoque producit illa, dum non aliquis timor detinet. [5.] Quamdiu mala in illorum amoris concupiscentiis et inde jucundis manent, non est aliqua fides, charitas, pietas, cultus, nisi solum in externis, quae apparent coram mundo sicut sint, sed usque non sunt. Comparari possunt aquis ex impuro fonte emanantibus, quae bibi non possunt. Quamdiu homo talis est, ut cogitet de caelo et de Deo ex religione, et nihil de malis ut peccatis, est adhuc in statu primo: at in statum secundum seu reformationis venit, dum incipit cogitare quod peccatum sit, et magis quod hoc et illud peccatum sit, et cum aliquantisper explorat id apud se, et non vult illud. [6.] Status hominis tertius, qui est status regenerationis, excipit, et continuatur statui priori. Inchoat cum homo desistit a malis ut peccatis, et progreditur sicut fugit illa, ac perficitur sicut pugnat contra illa; et tunc sicut vincit ex Domino, regeneratus est. Apud illum, qui regeneratur, vertitur ordo vitae; fit a naturali spiritualis, nam naturale separatum a spirituali est contra ordinem, et spirituale est secundum ordinem; quare homo regeneratus agit ex charitate, et illud fidei suae facit quod ejus charitatis est. Sed usque non fit plus spiritualis, quam quantum in veris est; nam omnis homo per vera, et per vitam secundum illa, regenerator; per vera enim scit vitam, et per vitam facit illa; ita conjungit bonum et verum, quod est conjugium spirituale, in quo est caelum.

原典講読『神の摂理』 83(直訳、訳文)

 

(2) 直訳


Causa quod nemo venire possit in regnum Dei, nisi denuo generatus sit, est quia homo ex hereditario a parentibus nascitur in omnis generis mala, cum facultate quod per remotionem malorum istorum possit fieri spiritualis, et nisi fiat spiritualis, non potest venire in caelum; 理由は、だれも神の王国にやって来ることができないこと、もし再び生まれないなら、人間は両親による遺伝からすべての種類の悪の中に生まれているからである、能力(可能性、機会)のとき、その悪の除去によって霊的になれることができる、またもし霊的にならないなら、天界の中にやって来ることができない。


a naturali fieri spiritualis est renasci seu regenerari. 自然的なものから霊的になることは、再び生まれされること、すなわち再生させられることである。


Ut autem sciatur, quomodo homo regeneratur, haec tria consideranda sunt: しかし、知られるために、どのように人間が再生さられるか、これら三つのものが考慮されなければならない。


qualis ejus status primus est, qui est status damnationis; 彼の第一の(最初の)状態がどんなものか、それは断罪の状態である。


qualis ejus status secundus est, qui est status reformationis; 彼の第二の状態がどんなものか、それは改心の状態である。


et qualis ejus status tertius est, qui est status regenerationis. また彼の第三の状態がどんなものか、それは再生の状態である。


[2.] Status hominis primus, qui est status damnationes, est cuivis homini ex hereditario a parentibus, homo enim nascitur inde in amorem sui et in amorem mundi, et ex his ut fontibus in mala omnis generis. [2.] 「人間の第一の(最初の)状態、それは断罪の状態である」〔このことは〕それぞれの人間に両親による遺伝からである、というのは人間はここから自己愛の中と世俗愛の中に生まれているから、またこれらから泉のようにすべての種類の愛の中に。


Jucunda illorum amorum sunt ex quibus ducitur; それらの愛の快さはそれらから導かれる。


et jucunda faciunt, ut nesciat quod in malis sit; 快さはする、悪の中にいることを知らないように。


omne enim jucundum amoris non sentitur aliter quam sicut bonum; というのは、すべての愛の快さは感じないから、善のように以外に異なって。


quare etiam homo nisi regeneratur non scit aliter quam quod se et mundum amare super omnia, sit ipsum bonum; それゆえ、さらにまたもし人間が再生されないなら知らない、すべてにまさって自分を世を愛することは善そのものであること以外に異なって。


et quod dominari super omnes, et possidere omnium aliorum opes, sit summum bonum. またすべての者の上に支配すること、また他の者の富のすべてを所有することは、最高の善であること。


Inde etiam est omne malum; さらにまたここからすべての悪がある。


nam nullum alium spectat ex amore, quam se solum; なぜなら、だれも他の者を眺めないから、愛から、自分だけ以外を。


et si spectat alium ex amore, est sicut diabolus diabolum, ac sicut fur furem, quando unum agunt. また他の者を愛から眺めるなら、悪魔が悪魔を〔眺める〕のようにである、そして泥棒が泥棒をのように、一つとして(協力して)働く時。


[3.] Illi qui istos amores, ac mala ex illis scaturientia, ex jucundo illorum apud se confirmant, manent naturales et fiunt sensuales corporei; [3.] それらの愛を、そしてそれらから湧き出る愛を、自分自身のもとでそれらの快さから確信した者は、自然的なものにとどまる、また身体的な感覚のものになる。


ac in propria cogitatione, quae est spiritus eorum, insaniunt; そして、自己固有の(プロプリウムの)考の中に、それは彼の思考のもの、狂う。


sed usque possunt, dum in mundo sunt, rationaliter et sapienter loqui et agere, sunt enim homines, et inde illis rationalitas et libertas, sed quoque id faciunt ex amore sui et mundi. しかしそれでも、世の中にいる時、理性的にまた賢明に話すことと行動することができる、人間であるので、また、ここから彼らに推理力と自由()がある、しかし、それもまた自己と世の愛から行なう。


Hi post mortem, cum fiunt spiritus, non possunt aliud jucundum habere, quam illud quod in spiritu suo habuerunt in mundo; これらの者は、死後、霊になるとき、何らかの快さを持つことができない、それ以外に、自分の霊の中で世の中で持ったもの。


et id jucundum est jucundum amoris infernalis, quod vertitur in injucundum, dolorificum et dirum, quod in Verbo intelligitur per cruciatum et ignem infernalem. またその快さは地獄の愛の快さである、それは不快に変わる、苦痛を引き起こすものと恐ろしいもの、それはみことばの中で地獄の責め苦と火によって意味される。


Ex his patet, quod primus status hominis sit status damnationis; これらから明らかである、人間の第一の(最初の)状態は断罪の状態であること。


et quod in illo sint, qui non patiuntur se regenerari. また、その中であること、その者は自分自身が再生されないことを被らない(受けない、耐えない)


[4.] Status hominis secundus, qui est status reformationis, est cum homo incipit cogitare de caelo ex gaudio ibi, et sic de Deo, a quo illi caeli gaudium. [4.] 「人間の第二の状態は、それは改心の状態である」〔このことは〕、人間が天界についてそこに楽しさから考えることを始めるとき〔である〕、またこうして神について、そこから彼に天界の楽しさ。


Sed hoc cogitat primum ex jucundo amoris sui, gaudium caeli est illi id jucundum; しかし、このことを最初に自己愛の快さから考える、天界の楽しさは彼にその快さである〔からである〕。


sed quamdiu jucundum illius amoris, una cum jucundis malorum inde scaturientium regnat, non potest aliud intelligere, quam quod ad caelum venire sit fundere preces, auscultare praedicationes, obire Sanctam Cenam, dare pauperibus, opitulari egenis, impendere templis, conferre spartas xenodochiis, et similia alia. しかし、愛のその快さが悪の快さと一つ〔である〕、ここからわき出る、支配するかぎり、何らかのものを理解することはできない、天界へやって来ることは祈りを注ぎ出すこと以外の、説教を聞くこと、聖餐に出席すること、貧しい者に与えること、乏しい者に助けること、〔礼拝者の〕宿泊所の寄付を貢献すること、また他の同様のこと。


Homo in hoc statu nec scit aliter, quam quod solum cogitare illa quae religio docet, salvet, sive sit id quod vocatur fides, sive id quod vocatur fides et charitas. 人間はこの状態の中で異なって知ることもない、単にそれを考えること以外に、それは宗教が教えること、救う、あるいはそのことである、信仰のものと呼ばれること、あるいはそのこと、信仰と仁愛のものと呼ばれること。


Quod non aliter intelligat, quam quod illa cogitare, salvet, est quia nihil cogitat de malis, in quorum jucundis est; 異なって理解しない、それを考えること以外に、救うことである、悪について何も考えないので、それらの中に快さがある。


et quamdiu jucunda illorum remanent, etiam mala remanent; また、彼らの快さが残るかぎり、悪もまた残る。


jucunda illorum sunt ex concupiscentia illorum, quae continue spirat illa, et quoque producit illa, dum non aliquis timor detinet. 彼らの快さはそれらの欲望からである、それ〔欲望〕はそれ〔悪〕をしたい気にさせる、またそれもまた生み出す、何らかの恐怖が抑えない時。


[5.] Quamdiu mala in illorum amoris concupiscentiis et inde jucundis manent, non est aliqua fides, charitas, pietas, cultus, nisi solum in externis, quae apparent coram mundo sicut sint, sed usque non sunt. [5.] 悪がその愛の欲望の中に、またそこから快さ〔の中に〕とどまるかぎり、なんらかの信仰、仁愛、敬虔さ、礼拝がない、もし単なる外なるものの中でないなら、それは世の前に存在するように見える、しかしそれでも、存在しない。


Comparari possunt aquis ex impuro fonte emanantibus, quae bibi non possunt. 不潔な泉から流れ出る水に例えられることができる、それは飲まれることができない。


Quamdiu homo talis est, ut cogitet de caelo et de Deo ex religione, et nihil de malis ut peccatis, est adhuc in statu primo: 人間がこのようなものであるかぎり、天界についてまた神について宗教から考えるような、また悪について罪のように何も〔考え〕ない、今で(依然として)一の状態の中にいる。


at in statum secundum seu reformationis venit, dum incipit cogitare quod peccatum sit, et magis quod hoc et illud peccatum sit, et cum aliquantisper explorat id apud se, et non vult illud. しかし、第二、すなわち改心の状態の中にやって来る、罪であることを考えることを始める時、またさらにこれやそれが罪であること、また少しの間、それを自分自身のもとに調べるとき、またそれらを欲しない。


[6.] Status hominis tertius, qui est status regenerationis, excipit, et continuatur statui priori. [6.] 「人間の第三の状態は、それは再生の状態である」〔このことは〕続く、また前の状態に含まれる。


Inchoat cum homo desistit a malis ut peccatis, et progreditur sicut fugit illa, ac perficitur sicut pugnat contra illa; それは始まる、人間が罪として悪から離れる(断念する)とき、またそれを避けるかのように進行する、そしてそれらに対して戦うようにしてなし遂げられる(完成される)


et tunc sicut vincit ex Domino, regeneratus est. またその時、主からのように勝利する、再生する。


Apud illum, qui regeneratur, vertitur ordo vitae; 彼らのもとで、再生される者、いのちの秩序で逆転される。


fit a naturali spiritualis, nam naturale separatum a spirituali est contra ordinem, et spirituale est secundum ordinem; 自然的なものから霊的なものになる、なぜなら、霊的なものから分離した自然的なものは、秩序に反するから、また霊的なものは秩序にしたがっている。


quare homo regeneratus agit ex charitate, et illud fidei suae facit quod ejus charitatis est. それゆえ、再生した人間は仁愛から行動する、またそれを自分の信仰のものにする、仁愛のものであるもの。


Sed usque non fit plus spiritualis, quam quantum in veris est; しかしそれでも、もっと霊的にならない、どれほど真理の中にいるか以外に。


nam omnis homo per vera, et per vitam secundum illa, regenerator; なぜなら、すべての人間は真理によって、またそれにしたがった生活によっ(通して)、再生されるから。


per vera enim scit vitam, et per vitam facit illa; というのは、真理によって(通して)生活を知る、また生活によって(通して)それ〔真理〕を行なうから。


ita conjungit bonum et verum, quod est conjugium spirituale, in quo est caelum. このように(したがって)と真理が結合する、それは霊的な結合である、その中に天界がある。


 


(3) 訳文


83. もし再び生まれないなら、だれも神の王国にやって来ることができないことの理由は、人間は両親による遺伝からすべての種類の悪の中に生まれていて、能力によって、その悪の除去によって霊的になることができるとき、またもし霊的にならないなら、天界の中にやって来ることができないからである。自然的なものから霊的になることは、再び生まれされること、すなわち再生させられることである。しかし、どのように人間が再生さられるか知られるために、次の三つのものが考慮されなければならない。断罪の状態である彼の第一の状態がどんなものか。改心の状態である彼の第二の状態がどんなものか。また再生の状態である彼の第三の状態がどんなものか。


[2.] 「人間の断罪の状態である第一の状態」は、それぞれの人間に両親による遺伝からである、というのは人間はここから自己愛の中と世俗愛の中に、またこれらから泉のようにすべての種類の愛の中に生まれているから。それらの愛の快さはそれらから導かれる。快さは、悪の中にいることを知らないようにする。というのは、すべての愛の快さは善のようにしか感じないから。それゆえまた、もし人間が再生されないなら、すべてにまさって自分を世を愛することは善そのものである、またすべての者の上に支配すること、他の者の富のすべてを所有することは、最高の善であるとしか知らない。さらにまたここからすべての悪がある。なぜなら、だれも、愛から、自分だけしか眺めず、他の者を眺めないから。また他の者を愛から眺めるなら、悪魔が悪魔をのように、そして協力して働く時の泥棒と泥棒のように眺める。


[3.] それらの愛を、そしてそれらから湧き出る愛を、自分自身のもとでそれらの快さから確信した者は、自然的なものにとどまり、また身体的な感覚のものになる。そして、彼の思考の固有もの(プロプリウム)考の中で狂う。しかしそれでも、世の中にいる時、人間であるので、理性的にまた賢明に話すことと行動することができ、また、ここから彼らに推理力と自由があるが、しかし、それもまた自己と世の愛から行なう。これらの者は、死後、霊になるとき、自分の霊の中で世の中で持ったもの以外に、何らかの快さを持つことができない。またその快さは地獄の愛の快さであり、それは不快、苦痛と恐ろしいものに変わり、それはみことばの中で地獄の責め苦と火によって意味される。


これらから、人間の第一の状態は断罪の状態であることが明らかである。また、再生されない者はその中にいること。


[4.] 「人間の改心の状態である第二の状態」は、人間が天界についてそこに楽しさから、またこうして神について、そこから彼に天界の楽しさを考え始めるときである。しかし、このことを最初に自己愛の快さから考える、彼にとって天界の楽しさはその快さである〔からである〕。しかし、愛のその快さがここからわき出る悪の快さと一つであり、支配するかぎり、天界へやって来ることは祈りを注ぎ出すこと、説教を聞くこと、聖餐に出席すること、貧しい者に与えること、乏しい者に助けること、〔礼拝者の〕宿泊所の寄付を貢献すること、また他の同様のことしか理解することができない。人間はこの状態の中で、宗教が教えることが救う、それは信仰のものと呼ばれるもの、あるいは信仰と仁愛のものと呼ばれるものを、単に考えることでしかないと、知るしかない。それを考えることが救うことであり、悪について、それらの中に快さがあることを何も考えないのでそれ以外に理解しない、また、それらの快さが残るかぎり、悪もまた残る。それらの快さは、それらの欲望からであり、その欲望はそれの悪をしたい気にさせ、また何らかの恐怖が抑えない時、その悪もまた生み出す。


[5.] 悪がその愛の欲望の中に、またそこから快さの中にとどまるかぎり、もし単なる外なるものの中でないなら、なんらかの信仰、仁愛、敬虔さ、礼拝はなく、それは世の前に存在するように見えるが、しかしそれでも、存在しない。飲むことができない不潔な泉から流れ出る水に例えることができる。人間が、天界についてまた神について宗教から考え、また悪について罪のように何も考えないようなものであるかぎり、〔彼は〕依然として第一の状態の中にいる。しかし、罪が存在することを、またさらにこれやそれが罪であること、また少しでもそれを自分自身のもとに調べ、またそれらを欲しないこと考え始める時、第二、すなわち改心の状態の中にやって来る。


[6.] 「人間の再生の状態である第三の状態」は前の状態に続き、また含まれる。それは、人間が罪として悪から離れるとき始まり、またそれを避けるかのように進行し、そしてそれらに対して戦うようにして完成する。またその時、主からのように勝利し、再生する。再生する者のもとで、いのちの秩序が逆転され、自然的なものから霊的なものになる、なぜなら、霊的なものから分離した自然的なものは、秩序に反し、また霊的なものは秩序にしたがっているから。それゆえ、再生した人間は仁愛から行動し、また仁愛のものであるものを自分の信仰のものにする。しかしそれでも、真理の中にいないならさらに霊的になることはない。 なぜなら、すべての人間は真理によって、またそれにしたがった生活によっ、再生されるから、というのは、真理によって生活を知る、また生活によってそれの真理を行なうから。このようにと真理が結合し、それはその中に天界がある霊的な結合である。

原典講読『神の摂理』 85, 86

84. は初版にありません


(1) 原文


85.  Quod homo per binas illas facultates, que vocantur rationalitas et libertas, reformetur et regeneretur, et quod absque illis reformari et regenerari non possit, est quia per rationalitatem potest intelligere et scire quid malum et quid bonum, et inde quid falsum et verum; et per libertatem potest velle id quod intelligit et scit. Sed quamdiu jucundum amoris mali regnat, non potest libere velle bonum et verum, et illa rationis suae facere, quare non potest illa sibi appropriare; nam ut supra ostensum est, illa quae homo ex libero secundum rationem agit, illi appropriantur ut ejus, et nisi appropriantur ut ejus, homo non reformatur et regeneratur: et tunc primum ex jucundo amoris boni et veri agit, quando jucundum amoris mali et falsi remotum est; nam duo jucunda amoris sibi opposita non simul dantur. Ex jucundo amoris agere, est ex libero; et quia ratio favet amori, etiam est secundum rationem.


 


(2) 直訳


Quod homo per binas illas facultates, que vocantur rationalitas et libertas, reformetur et regeneretur, et quod absque illis reformari et regenerari non possit, est quia per rationalitatem potest intelligere et scire quid malum et quid bonum, et inde quid falsum et verum; 人間は二つのそれらの能力によって、それら☆は推理力と自由()呼ばれる、改心させられる、また再生させられること、またそれらなしに改心させられることと再生させられることはできないこと、推理力によって理解することと知ることができるからである、何が悪で何が善か、またここから何が虚偽で真理か。


ここの原文quequaeのミスプリです。初版は正しいです。


et per libertatem potest velle id quod intelligit et scit. また自由()によってそれを意志することができる、理解し、知ること。


Sed quamdiu jucundum amoris mali regnat, non potest libere velle bonum et verum, et illa rationis suae facere, quare non potest illa sibi appropriare; しかし、悪の愛の快さが支配するかぎり、自由に善と真理を意志することができない、またそれらを自分の理性で行なうことが、それゆえ、それらを自分自身に専有することができない。


nam ut supra ostensum est, illa quae homo ex libero secundum rationem agit, illi appropriantur ut ejus, et nisi appropriantur ut ejus, homo non reformatur et regeneratur: なぜなら、上に示されているように、それは、それは人間が自由から理性にしたがって行動する、彼に自分のものとして専有されるから、またもし自分のもとのして専有されないなら、人間は改心されない、また再生されない。


et tunc primum ex jucundo amoris boni et veri agit, quando jucundum amoris mali et falsi remotum est; またその時、初めて善と真理の愛の快さから行動する、悪と虚偽の愛の快さが遠ざけられる時。


nam duo jucunda amoris sibi opposita non simul dantur. なぜなら、それ自体に(互いに☆)立している二つの愛の快さは同時に(一緒に)在しないから。


seは「自分自身」ですが、動詞の複数形とともに用いて「互いに」の意味を持ちます。


Ex jucundo amoris agere, est ex libero; 愛の快さから行動することは、自由からである。


et quia ratio favet amori, etiam est secundum rationem. また理性は愛の者に好意を持つので、さらにまた理性にしたがっている。


 


(3) 訳文


85. 人間は推理力と自由呼ばれる二つの能力によって、改心また再生し、またそれらなしに改心と再生することはできないのは、何が悪で何が善か、またここから何が虚偽で真理か、推理力によって理解し、知ることができ、また自由によって理解し、知ることを意志することができるからである。しかし、悪の愛の快さが支配するかぎり、自由に善と真理を意志すること、またそれらを自分の理性で行なうことができず、それゆえ、それらを自分自身のものとすることができない。なぜなら、前に示されているように、人間が自由から理性にしたがって行動するものは彼に自分のものとされるから、またもし自分のものとされないなら、人間は改心せず、また再生しないから。また悪と虚偽の愛の快さが遠ざけられる時、初めて善と真理の愛の快さから行動する。なぜなら、互いに対立している二つの愛の快さは同時に在しないから。愛の快さから行動することは、自由からである。また理性は愛のものに好意を持つので、さらにまた理性にしたがっている。〔「専有する」を変えて訳してみました〕


 


(1) 原文


86.  Quia homini tam malo quam bono rationalitas et libertas est, potest tam malus quam bonus intelligere verum et facere bonum; sed malus non potest ex libero secundum rationem, bonus autem potest; quia malus est in jucundo amoris mali, bonus autem in jucundo amoris boni. Quare verum quod homo malus intelligit, et bonum quod facit, ei non appropriantur, sed appropriantur homini bono; et absque appropriatione sicut ejus, non datur reformatio et regeneratio; sunt enim mala cum falsis apud malos sicut in centro, ac bona cum veris in peripheriis; at bona cum veris apud bonos sunt in centro, ac mala cum falsis in peripheriis: et utrinque illa quae centri sunt, se effundunt usque ad peripherias, sicut ab igne in centro calor, et a gelu in centro frigus. Ita bona in peripheriis apud malos conspurcantur a malis centri, et mala in peripheriis apud bonos mitescunt a bonis centri: quae causa est, quod mala regeneratum non damnent, ac bona non regeneratum non salvent.


 


(2) 直訳


Quia homini tam malo quam bono rationalitas et libertas est, potest tam malus quam bonus intelligere verum et facere bonum; 人間に、善い者に同様に☆悪い者に、推理力と自由()があるので、善い者と同様に悪い者に真理を理解することと、善を行なうことができる。


☆ 相関文tam A quam Bは「Bと同様にA」と言う意味です。「~も~も」とも訳せますが、比重は最初のAにあります。(ここは微妙に違っても、長島訳よりも柳瀬訳が正しいです)


sed malus non potest ex libero secundum rationem, bonus autem potest; しかし、悪い者は自由から理性にしたがってできない、けれども、善い者はできる。


quia malus est in jucundo amoris mali, bonus autem in jucundo amoris boni. 悪い者は悪の愛の快さの中にいるので、けれども、善い者は善の愛の快さの中に。


Quare verum quod homo malus intelligit, et bonum quod facit, ei non appropriantur, sed appropriantur homini bono; それゆえ、真理、それを悪い者が理解する、また善、それを行なう、彼に専有されない、しかし、善い人間に専有される。


et absque appropriatione sicut ejus, non datur reformatio et regeneratio; また、自分のもののように専有なしに、改心と再生は存在しない。


sunt enim mala cum falsis apud malos sicut in centro, ac bona cum veris in peripheriis; というのは、悪い者のもとの虚偽とともに悪は中心の中のようであるから、そして真理とともに善は周辺の中。


at bona cum veris apud bonos sunt in centro, ac mala cum falsis in peripheriis: しかし、善い者のもとの真理とともに善は中心の中である、そして虚偽とともに悪は周辺の中。


et utrinque illa quae centri sunt, se effundunt usque ad peripherias, sicut ab igne in centro calor, et a gelu in centro frigus. また両方の場所に(どちらの側に)、それらは中心にある、周辺にまでそれ自体を広げる(注ぎ出す)、中心の中の火からの熱のように、また中心の中の凍結(冷淡)らの寒さ。


Ita bona in peripheriis apud malos conspurcantur a malis centri, et mala in peripheriis apud bonos mitescunt a bonis centri: このように悪い者のもとの周辺の中の善は中心の悪から汚される、また善い者のもとの周辺の中の悪は中心の善から和らげられる。


quae causa est, quod mala regeneratum non damnent, ac bona non regeneratum non salvent. その理由である、悪は再生した()を断罪しない、そして善は再生しない()を救わないこと。


 


(3) 訳文


86.  人間に、善い者に同様に悪い者に、推理力と自由があるので、善い者と同様に悪い者に真理を理解することと善を行なうことができる。しかし、悪い者は自由から理性にしたがってはできない、けれども、善い者にはできる。悪い者は悪の愛の快さの中に、けれども、善い者は善の愛の快さの中にいるからである。それゆえ、悪い者が理解する真理、また行なう善は彼に専有されない、しかし、善い人間に専有される。また、自分のもののように専有しないなら、改心と再生は存在しない。というのは、悪い者のもとの虚偽とともに悪は中心あり、真理とともに善は周辺にあるようなものであるから。しかし、善い者のもとの真理とともに善は中心にあり、虚偽とともに悪は周辺にある。また中心にある両方の場所で、中心の火からの熱のように、また中心の凍結らの寒さのように、周辺にまでそれは広がる。このように悪い者のもとの周辺の善は中心の悪から汚され、また善い者のもとの周辺の悪は中心の善から和らげられる。悪は再生したを断罪しないし、善は再生しないを救わないことがその理由である。 

原典講読『神の摂理』 87, 88

 

(1) 原文


87.  (v.) Quod homo mediis illis binis facultatibus tantum reformari et regenerari possit, quantum potest per illas adduci ad agnoscendum, quod omne verum et bonum, quod cogitat et facit, sit a Domino, et non a semet. Quid reformatio et quid regeneratio, mox supra dictum est; tum quod homo per binas illas facultates, quae sunt rationalitas et libertas, reformetur et regeneretur: et quia hoc per illas fit, ideo de illis adhuc aliqua dicentur. Homo ex rationalitate habet quod possit intelligere, et ex libertati quod possit velle, utrumque sicut a se; at posse ex libero velle bonum, et inde secundum rationem id agere, non potest nisi regeneratus. Malus solum potest ex libero velle malum, ac id secundum cogitationem, quam per confirmationes sicut rationis facit, id agere; malum enim potest aeque confirmari, sicut bonum; sed malum per fallacias et apparentias, quae dum confirmantur fiunt falsa, et cum confirmatum est, apparet sicut rationis.


 


(2) 直訳


(v.) Quod homo mediis illis binis facultatibus tantum reformari et regenerari possit, quantum potest per illas adduci ad agnoscendum, quod omne verum et bonum, quod cogitat et facit, sit a Domino, et non a semet.  (v.) 人間はそれらの二つの能力によって、それだけ改心され、また再生されることができる、それらによって認めるようにもたらされることができるほど、すべての善と真理を、それを考え、行なう、主からである、また自分自身からでなく。


Quid reformatio et quid regeneratio, mox supra dictum est; 何が改心か、また何が再生か、すぐ上に言われている。


tum quod homo per binas illas facultates, quae sunt rationalitas et libertas, reformetur et regeneretur: さらに、人間がそれら二つの能力によって、それらは推理力と自由()である、改心され、また再生されること。


et quia hoc per illas fit, ideo de illis adhuc aliqua dicentur. また、このことはそれらによって生じるので、それゆえ、それらについて、これから何らか言われる(未来)


Homo ex rationalitate habet quod possit intelligere, et ex libertati quod possit velle, utrumque sicut a se; 人間は推理力から理解すること、これを持っている、また自由()から意志することができること、二つとも、自分自身からのように。


at posse ex libero velle bonum, et inde secundum rationem id agere, non potest nisi regeneratus. しかし、自由から善く生きることができる、またここから理性にしたがってそれを行なうこと、もし再生された者でないならできない。


Malus solum potest ex libero velle malum, ac id secundum cogitationem, quam per confirmationes sicut rationis facit, id agere; 悪い者はただできる、自由から悪を意志すること、そしてそれを思考にしたがって、それを確信によって理性で行な(かの)ように☆、それを行なう。


ここは感想です。この個所が柳瀬訳では「その思いに種々の議論によって尤もらしい体裁を着ける」となっています。柳瀬50歳ころの初期の訳文であり、「意訳(自由訳)のもの」であったと思います。それがだんだんと直訳に変わったんですね。


malum enim potest aeque confirmari, sicut bonum; というのは、悪は等しく確信されることができるから、善のように。


sed malum per fallacias et apparentias, quae dum confirmantur fiunt falsa, et cum confirmatum est, apparet sicut rationis. しかし、悪は〔感覚の〕欺きと外観によって〔確信されて〕☆、それらは確信された時、虚偽になる、また確信されるとき、理性によるかのように見える。


この個所の意味がよくつかめません。それで、ここに「確信されて」と補って解釈します。


 


(3) 訳文


87.  (v.) 人間はそれらの二つの能力によって、考え、行なうすべての善と真理が主からであり、また自分自身からでないと(それらによって)認めることができるほど、それだけ改心し、また再生することができること。


 改心とは何、再生とは何か、さらに、人間が推理力と自由であるそれら二つの能力によって、改心し、また再生することがすぐ前に言われている。また、このことはそれらによって生じるので、それゆえ、それらについて、これから何らか言うべきである。人間は推理力から理解し、また自由から意志することができ、この二つとも自分自身からのように持っているしかし、自由から善く生き、またここから理性にしたがってそれを行なうことができるが、再生された者でないならできない。悪い者はただ、自由から悪を意志し、そしてそれを思考にしたがって、それを確信によって理性で行なうかのように、それを行なうことができるだけである。悪は、善のように等しく確信されることができるからである。しかし、悪は〔感覚の〕欺きと外観によって〔確信されて〕、それらは確信された時、虚偽になり、また確信されるとき、理性によるかのように見える。


 


(1) 原文


88.  Quisque cui aliqua cogitatio ex interiori intellectu est, potest videre, quod posse velle et posse intelligere, non sit ab homine, sed ab Ipso cui ipsum Posse est, hoc est, cui Posse est in sua essentia. Cogita modo, unde est Posse. Annon ab Ipso, cui id est in ipsa sua potentia, hoc est, cui id est in Ipso, et sic ab Ipso? Quare posse in se est Divinum. Ad omne posse erit copia, quae danda est et sic determinatio ab interiori seu superiori se. Oculus non potest videre a se, nec auris audire a se, neque os loqui a se, aut manus facere a se; copia et inde determinatio a mente erit. Nec potest mens cogitare et velle hoc aut illud a se, nisi aliquid interius aut superius sit quod mentem ad id determinat. Simile est cum posse intelligere et posse velle; haec non dari possunt ab alio quam ab Ipso qui in se potest velle et potest intelligere. [2.] Ex quibus patet, quod binae illae facultates, quae vocantur rationalitas et libertas, sint a Domino, et non ab homine; et quia a Domino sunt, sequitur quod homo nihil quicquam velit a se, et intelligat a se, sed modo sicut a se. Quod ita sit, quisque apud se confirmare potest, qui scit et credit, quod voluntas omnis boni, ac intellectus omnis veri, sit a Domino, et non ab homine.


 


Quod homo non aliquid possit sumere a se: et non aliquid facere a se, docet Verbum apud Johannem (iii. 27; xv. 5).


 


(2) 直訳


Quisque cui aliqua cogitatio ex interiori intellectu est, potest videre, quod posse velle et posse intelligere, non sit ab homine, sed ab Ipso cui ipsum Posse est, hoc est, cui Posse est in sua essentia. 


Cogita modo, unde est Posse. だれでも、その者に内的な理解力から何らかの思考がある〔者は〕、見ることができる、意志することの潜在能力☆と理解することの潜在能力が、人間からでない、しかし、その方から、その者に「潜在能力(可能性)」そのものがある、すなわち、その者に「潜在能力(可能性)」がその本質の中にある。


posseについては後述。


Annon ab Ipso, cui id est in ipsa sua potentia, hoc est, cui id est in Ipso, et sic ab Ipso? その方からではないのか? その者にそれがある、その能力そのものの中に、すなわち、その、その者にそれがある、その方の中に、またこうしてその方から。


Quare posse in se est Divinum. それゆえ、本質的に潜在能力は神性(神的なもの)である。


Ad omne posse erit copia, quae danda est et sic determinatio ab interiori seu superiori se. すべての者に潜在能力は豊富に(機会☆)ある、それは与えられなければならない、またそれ自体の内的なものまたは上の(高い)のからの決定のように。


copiaはここは(迷いますが)「機会」の訳がよいようです。


Oculus non potest videre a se, nec auris audire a se, neque os loqui a se, aut manus facere a se; 目はそれ自体から見ることができない、耳もそれ自体から聞くこともない、また口はそれ自体から話すこともない、または手はそれ自体から行なうこと。


copia et inde determinatio a mente erit. 機会とそこからの決定は心からある(未来)


Nec potest mens cogitare et velle hoc aut illud a se, nisi aliquid interius aut superius sit quod mentem ad id determinat. 心はこれまたはそれを自分自身から考えることと意志することもできない、もし何らかの内的なものまたは上の(高い)のがないなら、心をそれへ決定するもの。


Simile est cum posse intelligere et posse velle; 同様である、理解することの潜在能力(できること☆)と意志することの潜在能力(できること)


possepossumの不定法であり、実詞として「可能性、潜在能力」と訳せる語ですが、このあたりを(文脈を離れて)独で読めば、「理解(することが)できること」としても十分に解釈可能です。


haec non dari possunt ab alio quam ab Ipso qui in se potest velle et potest intelligere. これらは他の者から存在することができない、その方以外の、その者は本質的に意志することができる、また理解することができる。


[2.] Ex quibus patet, quod binae illae facultates, quae vocantur rationalitas et libertas, sint a Domino, et non ab homine; [2.] それらから明らかである、それら二つの能力は、それらは推理力と自由()と呼ばれる、主からであること、また、人間からでない。


et quia a Domino sunt, sequitur quod homo nihil quicquam velit a se, et intelligat a se, sed modo sicut a se. また、主からであるので、~ことになる、人間はどんなものでも自分自身から何も意志しない、また自分自身から理解する、しかし、ただ自分自身からのように。


Quod ita sit, quisque apud se confirmare potest, qui scit et credit, quod voluntas omnis boni, ac intellectus omnis veri, sit a Domino, et non ab homine. このようであることは、だれでも自分自身で確信することができる、知り、信じる者、すべての善の意志、そしてすべての真理の理解力は、主からであること、また人間からでない。


Quod homo non aliquid possit sumere a se: 人間は何も自分自身から得ることができないこと。


et non aliquid facere a se, docet Verbum apud Johannem (iii. 27; xv. 5). また何も自分自身からすることが〔でき〕ない、ヨハネのもとで、みことばが教える(3:2715:5)


 


(3) 訳文


88.  だれでも、内的な理解力から何らかの思考がある者は、意志することの潜在能力と理解することの潜在能力が、人間からでなく、しかし、その者に「潜在能力(可能性)」そのものがある、すなわち、その者に「潜在能力(可能性)」がその本質の中にある方からであることを見ることができる。その能力そのもののがその者の中に、またこうしてその者にある方からではないのか? それゆえ、本質的に潜在能力は神的なものである。


すべての者に、与えられなければならない潜在能力は、それ自体の内的なものまたは高いものからの決定のようにその機会ある。目はそれ自体から見ることが、耳もそれ自体から聞くことが、また口はそれ自体から話すことが、または手はそれ自体から行なうことができない。機会とそこからの決定は心からでなければならない。これやそれを心は自分自身から、心をそれへ決定する何らかの内的なものまたは高いものがないなら、考えることと意志することもできない。理解することの潜在能力と意志することの潜在能力も同様であるこれらは本質的に意志することができ、理解することができるその方以外の他の者から存在することができない。


[2.] それらから、推理力と自由と呼ばれるそれら二つの能力は、主からであり、人間からでないことが明らかである。また、主からであるので、人間はどんなものでも自分自身からは何も意志せず、また自分自身からは何も理解せず、ただ自分自身からのようにである、といえる。このようであることは、すべての善の意志、そしてすべての真理の理解力は主からであり、人間からでないことを知り、信じる者なら、だれでも自分自身で確信することができる。ヨハネのみことばに教えられている、


 


人間は何も自分自身から得ることができない、また何も自分自身からすることができない(3:2715:5)

原典講読『神の摂理』 89, 90

 

(1) 原文


89.  Nunc quia omne velle est ex amore, et omne intelligere est ex sapientia, sequitur quod posse velle sit ex Divino Amore, et posse intelligere sit ex Divina Sapientia; ita utrumque ex Domino, qui est ipse Divinus Amor et ipsa Divina Sapientia. Inde fluit, quod ex libero secundum rationem agere, non aliunde sit. Quisque agit secundum rationem, quia liberum sicut amor non potest separari a velle. Sed apud hominem datur interius velle et exterius velle; et potest agere secundum exterius, et non simul secundum interius; ita agit hypocrita et assentator, et usque exterius velle est ex libero, quia ex amore apparendi aliter quam est, vel ex amore alicujus mali quod ex amore voluntatis interioris intendit. Sed ut supra dictum est, malus non potest ex libero secundum rationem suam agere quam malum; non autem potest ex libero secundum rationem agere bonum: potest quidem hoc agere, sed non ex libero interiori, quod est ejus proprium liberum, ex quo trahit exterius liberum, quod non sit bonum.


 


(2) 直訳


Nunc quia omne velle est ex amore, et omne intelligere est ex sapientia, sequitur quod posse velle sit ex Divino Amore, et posse intelligere sit ex Divina Sapientia; そこで、すべての意志することは愛からであるので、またすべての理解することは知恵からである、~ということになる、意志することができることは神的な愛からであること、また理解することができる〔ことは〕神的な知恵からである。


ita utrumque ex Domino, qui est ipse Divinus Amor et ipsa Divina Sapientia. このように(したがって)二つとも主から、その者は神的な愛そのものと神的な知恵そのものである。


Inde fluit, quod ex libero secundum rationem agere, non aliunde sit. ここから流れる(~ことになる)、自由から理性にしたがって行動すること、また別の場所からでない。


Quisque agit secundum rationem, quia liberum sicut amor non potest separari a velle. だれもが理性にしたがって行動する、自由は愛のように意志することから分離されることができないので。


Sed apud hominem datur interius velle et exterius velle; しかし、人間のもとに内なる意志と外なる意志が存在する(与えられている)


et potest agere secundum exterius, et non simul secundum interius; また、外なるもの〔意志〕にしたがって行動することができる、また同時に、内なるもの〔意志〕にしたがわないで。


ita agit hypocrita et assentator, et usque exterius velle est ex libero, quia ex amore apparendi aliter quam est, vel ex amore alicujus mali quod ex amore voluntatis interioris intendit. このように偽善者とおべっか使いは行動する、またそれでも外なる意志は自由から、(なぜなら)愛からそれと異なって見られるようにしている、あるいはある悪の愛から〔それを〕内的な意志の愛から求めようとしているから。


Sed ut supra dictum est, malus non potest ex libero secundum rationem suam agere quam malum; しかし、上に言われているように、悪(い者)は自由から自分の理性にしたがって悪以外に行なうことができない。


non autem potest ex libero secundum rationem agere bonum: けれども、自由から理性にしたがって善を行なうことができない。


potest quidem hoc agere, sed non ex libero interiori, quod est ejus proprium liberum, ex quo trahit exterius liberum, quod non sit bonum. 確かに、このことを行動するができる、しかし、内的な自由からでない、それは彼のプロプリウムの自由である、それから外なる自由を得る、それは善ではない〔ので〕。


 


(3) 訳文


89.  そこで、意志することはすべて愛からであり、また理解することはすべて知恵からであるので、意志することができることは神的な愛からであり、理解することができることは神的な知恵からであることがいえる。したがって、二つとも神的な愛そのものと神的な知恵そのものであられる主からである。ここから、他でもない自由から理性にしたがって行動することになる。自由は愛のように意志することから分離されることができないので、だれもが理性にしたがって行動する。


 しかし、人間のもとには内なる意志と外なる意志が存在する。また、外なる意志にしたがって、また同時に、内なる意志にしたがわないで、行動することができる。このように偽善者とおべっか使いは、またそれでも外なる意志は自由から行動する、なぜなら、愛からそれと異なって見られるようにしている、あるいはある悪の愛から〔それを〕内的な意志の愛から求めようとしているから。


 しかし、前に言われているように、悪い者は自由から自分の理性にしたがって悪しか行なうことができない。けれども、自由から理性にしたがって善を行なうことができない。確かに、このことを行動するができるが、しかし彼のプロプリウムの自由である内的な自由からでない、それは善ではない〔ので〕それから外なる自由を得ている。


 


(1) 原文


90.  Dicitur quod homo possit tantum reformari et regenerari, quantum potest per binas facultates adduci ad agnoscendum, quod omne bonum et omne verum quod cogitat et facit, sit a Domino, et non a semet. Quod homo non possit nisi quam per binas illas facultates id agnoscere, est quia binae illae facultates sunt a Domino, et sunt Domini apud hominem, ut patet a supradictis. Quare sequitur, quod homo id non possit facere a se, sed a Domino; at usque potest sicut a se; hoc dat Dominus unicuivis. Sit, quod credat a se, usque dum sapit, agnoscet quod non a se; alioqui verum quod cogitat, et bonum quod facit, non est verum et bonum in se, est enim homo in illis, et non Dominus in illis; ac bonum in quo homo est, si [1]fit propter salutem, est bonum meritorium, at bonum in quo Dominus est, non est meritorium. 


@1 fit pro “sit”


 


(2) 直訳


Dicitur quod homo possit tantum reformari et regenerari, quantum potest per binas facultates adduci ad agnoscendum, quod omne bonum et omne verum quod cogitat et facit, sit a Domino, et non a semet. 人間はそれだけ改心され、再生させられることができることが言われた、どれだけ二つの能力によって認めるためにもたらさる(引き寄せられる)とができか〔によって〕、すべての善と真理は、それを考え、行なう、主からである、また自分自身からではない。


Quod homo non possit nisi quam per binas illas facultates id agnoscere, est quia binae illae facultates sunt a Domino, et sunt Domini apud hominem, ut patet a supradictis. 人間は二つのそれらの能力よって以外でないならそのことを認めることができないこと、二つのそれらの能力は主からであるから、また人間のもとに主のものである、上述のものから明らかなように。


Quare sequitur, quod homo id non possit facere a se, sed a Domino; それゆえ、~ということになる、人間はそのことを自分自身から行なうことができない、しかし、主から。


at usque potest sicut a se; しかし、それでも、自分自身からのようにできる。


hoc dat Dominus unicuivis. このことを主はそれぞれの者に与えられている。


Sit, quod credat a se, usque dum sapit, agnoscet quod non a se; ある(接続法☆)、自分自身から信じること(接続法)、それでも賢明である時、自分自身からでないことを認める。


ここの条件文は事実に反する(未来の)仮定「~であるなら、~であろう」として条件節も帰結節も接続法が使わるものですが、「結論がはっきり予測できる場合は帰結節に直接法がくる」ことがあります。その実例です。文頭の「ある」は「あるとせよ」または「あるとしても」など仮定(条件)として訳すことになります。


alioqui verum quod cogitat, et bonum quod facit, non est verum et bonum in se, est enim homo in illis, et non Dominus in illis; そうでなければ、考える真理は、また行なう善は、本質的に真理と善ではない、というのはそれらの中に人間がいる、またそれらの中に主が〔おられ〕ないから。


ac bonum in quo homo est, si [1]fit propter salutem, est bonum meritorium, at bonum in quo Dominus est, non est meritorium. そして、善は、その中に人間がいる、もし救いのために生じるなら、功績を求める善である、しかし、善、その中に主がおられない、功績を求めるものでない。


@1 fit pro “sit” 注1 sit」の代わりにfit


 


(3) 訳文


90.  どれだけ二つの能力によって、考え、行なうすべての善と真理が主からであり、自分自身からではない認めるとがでるかによって〕人間はそれだけ改心され、再生させられることができることが言われた。前述のものから明らかなように、人間は二つのそれらの能力よってでないなら、二つのそれらの能力は主からであるから、また人間のもとに主のものであることを認めることができない。それゆえ、人間はそのことを自分自身からでなく、主から行なうことでき、しかし、それでも、自分自身からのようにでき、このことを主はそれぞれの者に与えられていることがいえる。自分自身からであると信じることがあるかもしれないが、それでも賢明である時、自分自身からでないことを認めであろう。そうでなければ、考える真理は、また行なう善は、本質的に真理と善ではない、それらの中に人間がいて、それらの中に主がおられないから。そして、人間がその中にいる善は、もし救いのために生じるなら、功績を求める善である、しかし、主がその中におられない善は、功績を求めるものでない。