(1) 原文
3949. Aristoteles tunc missus in statum, quem habuit cum primum in mundum spirituum venit, sed quod miratus, se applicuit ad dextram aurem, non ad sinistram, et ibi loquutus quoque rauce, sed sane{1}; percepi clare quod alius prorsus ac ejus asseclae, quod nempe is ex cogitatione sua excluserit talia, quae scripsit, sic ut ejus philosophia prodierit ex cogitatione, quam descripsit, sic ut termini ejus essent solum voces, quibus cogitationes suas exploratas descripsit, et sic a cogitatione ivit ad terminos, qui dein dicti scholastici, ex quibus philosophia; tum{2} quod ex delectatione{3} affectionis, quae regnavit, et eum ad cogitandum excitavit, ita erat ejus quod ex affectione, et inde delectatione actus, cogitaverit, et cogitationes{4} suas ita descripserit; quare is ad dextram aurem; at ejus asseclae, non ex cogitatione ad terminos [iverunt], sed ex terminis, qui scientia facti, ex tali pulvere ad cogitationem, quod{5} est inversum, ita a tenebris et mortuis ad lucem cogitationis, in qua tunc non inveniunt lucem sed tenebras, nec cogitationem, sed quoddam grumosum, confusum; inde ad delectationem{6}, quae [talibus] non dari potest nisi ex quadam affectione quae non est affectio et inde delectatio cogitandi sed cupiditas externa, sicut honoris sui, et crassius adhuc ob dignitates prae aliis diversis modis, tum ob lucrum, quae nulla sunt apud eos, qui ex affectione, et inde delectatione excitati cogitant, et talia formant et excludunt, haec causa erat, quod Aristoteles ad aurem dextram erat, caeteri ad sinistram.
@1 ms. rauce; sed
@2 J.F.I. Tafel tunc
@3 ms. delectione
@4 ms. cogitatationes
@5 ms. cogitationem quod
@6 ms. electationem
(2) 直訳
3949. Aristoteles tunc missus in statum, quem habuit cum primum in mundum spirituum venit, その時、アリストテレスは状態の中へ入れられた、それを初めて霊たちの世界へやって来たときに持った、
sed quod miratus, se applicuit ad dextram aurem, non ad sinistram, しかし、そのことに〔私は〕驚いた、自分自身を右の耳へ接触させた、左へでなく、
et ibi loquutus quoque rauce, sed sane{1}; またそこでもまたしゃがれ声で、しかし、健全に話した。
percepi clare quod alius prorsus ac ejus asseclae, 私ははっきりと知覚した、まったく他の(別の)もの〔である〕こと、そして彼の信奉者と、
quod nempe is ex cogitatione sua excluserit talia, quae scripsit, すなわち、彼は自分の思考からこのようなものを考え出したこと、それらを彼が書いた、
sic ut ejus philosophia prodierit ex cogitatione, quam descripsit, そのように、彼の哲学は思考から進み出た、それを彼は記述した、
sic ut termini ejus essent solum voces, quibus cogitationes suas exploratas descripsit, そのように彼の用語(専門語)は単なる言葉であった、それらで自分の調べた思考を記述した、
et sic a cogitatione ivit ad terminos, qui dein dicti scholastici, ex quibus philosophia; またこのように思考から用語(専門語)へ進んだ、それはその後、スコラ哲学と呼ばれた、それらから〔彼の〕哲学〔の特徴がある〕。
tum{2} quod ex delectatione{3} affectionis, quae regnavit, et eum ad cogitandum excitavit, なおまた、情愛の喜びから、それらが支配した、また彼を思考へかきたてたこと、
ita erat ejus quod ex affectione, et inde delectatione actus, cogitaverit, et cogitationes{4} suas ita descripserit; そのようであった彼の〔もの〕は、情愛からの、またここから喜びで働きかけられたものは、また自分の思考をそのように記述した。
quare is ad dextram aurem; それゆえ、彼は右の耳に〔いた〕。
at ejus asseclae, non ex cogitatione ad terminos [iverunt], sed ex terminis, qui scientia facti, しかし、彼の信奉者たちは、思考から用語(専門語)へ〔進まなかった〕、しかし、用語から〔進んだ〕、それは知識とされた、
ex tali pulvere ad cogitationem, quod{5} est inversum, このようなちりから思考へ、それは逆さにされた、
ita a tenebris et mortuis ad lucem cogitationis, このように暗やみと死んだものから思考の光へ、
in qua tunc non inveniunt lucem sed tenebras, nec cogitationem, それらの中で、その時、光りを見いださない、しかし、暗やみを、思考も〔見いださ〕ない、
sed quoddam grumosum, confusum; しかし、ある種のちりまみれ(ほこりっぽい)もの、混乱〔がある〕。
inde ad delectationem{6}, ここから喜びへ〔進もうとしても〕、
quae [talibus] non dari potest nisi ex quadam affectione quae non est affectio et inde delectatio cogitandi sed cupiditas externa, それらは〔このようなもので〕与えられることができない、ある種の情愛からでないなら、それは情愛やここから考えることの喜びでなく、しかし、外なる欲望である。
sicut honoris sui, et crassius adhuc ob dignitates prae aliis diversis modis, tum ob lucrum, 自分の名誉のもののような、またさらに粗野に、いろいろな方法で他の者たちよりも威厳〔がある〕ために、なおまた利益のために、
quae nulla sunt apud eos, qui ex affectione, et inde delectatione excitati cogitant, et talia formant et excludunt, それらは彼らのもとに何もない、その者たちは情愛から、またここからかきたてられた喜びから考える、またこのようなものを彼らは形作る、また考え出す、
haec causa erat, quod Aristoteles ad aurem dextram erat, caeteri ad sinistram. これが理由であった、アリストテレスが右の耳にいたこと、他の者たちが左〔の耳〕に。
(3) 訳文
3949. その時、アリストテレスは、初めて霊たちの世界へやって来たときに持った状態の中へ入れられた。しかし、〔私は〕彼が自分自身を左でなく、右の耳へ接触させ、そこでもしゃがれ声で、しかし、健全に話したことに驚いた。私は、〔彼が〕彼の信奉者とはまったく別ものであることをはっきりと知覚した。すなわち、彼は自分の思考からこのようなものを考え出し、それらを書いたこと、そのように、彼の哲学は思考から進み出て、それを彼は記述したことである。そのように彼の用語はそれらで自分の調べた思考を記述した単なる言葉であった。このように思考から用語へ進み、それはその後、スコラ哲学と呼ばれ、それが〔彼の〕哲学〔であった〕。なおまた、情愛の喜びから、それらが支配し、彼を思考へとかきたてた。そのような彼の情愛からのまたここから喜びで働きかけられたものを、また自分の思考を、そのように記述した。それゆえ、彼は右の耳にいた。
しかし、彼の信奉者たちは、思考から用語へ進まないで、知識とされた用語から進んだ。このような‶ちり〟から思考へ、それは逆さにされたものであり、このように暗やみと死んだものから思考の光へ〔進み〕、それらの中で、その時、光りを思考も見いださず、しかし、暗やみを、ある種の‶ちり〟まみれもの、混乱を見いだす。ここから喜びへ〔進もうとしても〕、それらはある種の情愛からでないなら、〔このようなもので〕与えられることができない、それは情愛やここから考えることの喜びでなく、しかし、外なる欲望である。自分の名誉のような、またさらに粗野に、いろいろな方法で他の者たちよりも威厳〔がある〕ための、なおまた利益のためのものである。それらは、情愛から、またここからかきたてられた喜びから考え、このようなものを形作り、考え出す者たちのもとには何もない。これが、アリストテレスが右の耳にいて、他の者たちが左の耳にいた理由であった。