原典講読「神の摂理』 333, 334

 

(1) 原文


333.  Dicitur quod operatio Divinae Providentiae ad salvandum hominem inchoet a nativitate ejus et perstet usque ad finem vitae ejus. Quod ut intelligatur, sciendum est, quod Dominus videat, qualis homo est, ac praevideat qualis vult esse, ita qualis futurus est; et liberum voluntatis ejus non potest auferri, ut sit homo et inde immortalis, ut prius multis ostensum est; quare Dominus praevidet statum ejus post mortem, et illum providet a nativitate ejus usque ad finem vitae. Apud malos providet permittendo et continue abducendo a malis; apud bonos autem providet ducendo ad bonum. Ita Divina Providentia est continue in operatione salvandi hominem; sed non salvari possunt plures quam salvari volunt, ac illi volunt salvari, qui Deum agnoscunt, et ab Ipso ducuntur; et illi non volunt, qui Deum non agnoscunt, et semet ducunt; hi enim non cogitant de vita aeterna, et de salvatione, illi vero cogitant. Hoc videt Dominus, et usque ducit illos, et ducit secundum leges Divinae Providentiae suae, contra quas non potest agere, quoniam agere contra illas, foret agere contra Divinum suum Amorem, et contra Divinam suam Sapientiam, quod est contra Se Ipsum. [2.] Nunc quia praevidet omnium status post mortem, et quoque praevidet loca illorum, qui non salvari volunt, in inferno, ac loca illorum, qui salvari volunt, in caelo, sequitur, quod, ut dictum est, provideat malis sua loca permittendo et abducendo, ac bonis sua loca ducendo; quod nisi fieret continue a nativitate cujusvis ad finem vitae ejus, caelum non subsisteret, nec infernum: nam absque illa Praevidentia et simul Providentia non foret caelum nec infernum nisi confusum quoddam. Quod cuivis suus locus a Domino ex praeviso provisus sit, videatur supra (n. 202, 203). [3.] Hoc illustrari potest per hanc comparationem: si jaculator aut sclopetarius collimaret ad scopum, et a scopo post illum duceretur linea recta ad milliaris distantiam, si in collimatione aberraret ungue solum, telum vel globulus ad finem milliaris immensum recederet a linea post scopum ducta. Ita foret, nisi Dominus omni momento, immo minutissimo spectaret aeternum in praevidendo et providendo cujusvis locum post mortem; sed hoc fit a Domino, quia omne futurum est Ipsi praesens, et omne praesens est Ipsi aeternum. Quod Divina Providentia in omni quod facit, spectet infinitum ac aeternum, videatur supra (n. 46-69, 214 seq.).


 


(2) 直訳


Dicitur quod operatio Divinae Providentiae ad salvandum hominem inchoet a nativitate ejus et perstet usque ad finem vitae ejus. 人間の救いのための(向けて)神的な摂理の働きは、彼の出生から始まる、また彼のいのち(生涯)の終わりまでも続くことが言われている。


Quod ut intelligatur, sciendum est, quod Dominus videat, qualis homo est, ac praevideat qualis vult esse, ita qualis futurus est; 理解されるように、知らなければならないこと、主が見ること、人間がどんなであるか、そしてどのようでありたいか先見する、このように〔将来〕どのようであるか。


et liberum voluntatis ejus non potest auferri, ut sit homo et inde immortalis, ut prius multis ostensum est; また彼の意志の自由は取り去られることができない、人間であり、またここから不死であるために、以前に多く示されているように。


quare Dominus praevidet statum ejus post mortem, et illum providet a nativitate ejus usque ad finem vitae. それゆえ、主は、死後の彼の状態を先見する、またそれを備える、彼の出生から彼のいのち(生涯)の終わりまでも。


Apud malos providet permittendo et continue abducendo a malis; 悪い者のもとで備える、悪から許されるように、また絶えず導き出されるように。


apud bonos autem providet ducendo ad bonum. けれども、善い者のもとで備える、善へ導くように。


Ita Divina Providentia est continue in operatione salvandi hominem; このように神的な摂理が、絶えず人間を救う働きの中にある。


sed non salvari possunt plures quam salvari volunt, ac illi volunt salvari, qui Deum agnoscunt, et ab Ipso ducuntur; しかし、もっと多く救われることができない、救われることを欲する以上に、そして、救われることを欲する者は、その者は神を認める、またその方により導かれる。


et illi non volunt, qui Deum non agnoscunt, et semet ducunt; また、彼らは欲しない、神を認めない者、また自分自身を導く。


hi enim non cogitant de vita aeterna, et de salvatione, illi vero cogitant. というのは、これらの者〔後者〕は永遠のいのちについて考えないから、また救いについて、けれども、それらの者〔前者〕は考える。


Hoc videt Dominus, et usque ducit illos, et ducit secundum leges Divinae Providentiae suae, contra quas non potest agere, quoniam agere contra illas, foret agere contra Divinum suum Amorem, et contra Divinam suam Sapientiam, quod est contra Se Ipsum. このことを主は見る、またそれでも彼らを導く、またご自分の神的な摂理の法則にしたがって導く、それらに反して行なうことはできない、それらに反して行なうことは、ご自分の神的な愛に反して行なうことになるので、またご自分の神的な知恵に反して、そのことはご自分自身に反することである。


[2.] Nunc quia praevidet omnium status post mortem, et quoque praevidet loca illorum, qui non salvari volunt, in inferno, ac loca illorum, qui salvari volunt, in caelo, sequitur, quod, ut dictum est, provideat malis sua loca permittendo et abducendo, ac bonis sua loca ducendo; [2.] そこで、〔主は〕死後のすべての者の状態を先見するので、そしてまた彼らの場所を先見する、救われることを欲しない者は、地獄の中に、そして彼らの場所を、救わることを欲する者は、天界の中に、~ということになる、言われたように、悪い者に自分の場所を許して、また導き出して備える、そして善い者に自分の場所を、導いて。


quod nisi fieret continue a nativitate cujusvis ad finem vitae ejus, caelum non subsisteret, nec infernum: このことが絶えず、それぞれの者に出生から彼のいのち(生涯)終わりまでなかったなら、天界は存続しなかった、地獄も。


nam absque illa Praevidentia et simul Providentia non foret caelum nec infernum nisi confusum quoddam. なぜなら、その先見と同時に摂理なしに、天界は地獄も、ある種の混乱がないなら、存在しない(しなかった)から。


Quod cuivis suus locus a Domino ex praeviso provisus sit, videatur supra (n. 202, 203). それぞれの者に自分の場所が主により先見する力から備えられることは、上に見られる(202, 203)


[3.] Hoc illustrari potest per hanc comparationem: [3.] このことはこの比較(たとえ)によって説明されることができる。


si jaculator aut sclopetarius collimaret ad scopum, et a scopo post illum duceretur linea recta ad milliaris distantiam, si in collimatione aberraret ungue solum, telum vel globulus ad finem milliaris immensum recederet a linea post scopum ducta. もし射る者または(マスケット)を撃つ者が的をねらうとき、また的からその後ろに線が真っ直ぐに導かれている一マイルの距離に向けて、もし、ねらいの動作の中で、つめの幅だけはずれるなら、矢または球()は一マイルの目標に向けて、計り知れないほどそれる、的の後ろに導かれた線から。


Ita foret, nisi Dominus omni momento, immo minutissimo spectaret aeternum in praevidendo et providendo cujusvis locum post mortem; このようになった〔であろう〕、主がすべての者に、瞬間に、それどころか最小の瞬間に、それぞれの者に場所を死後に先見する、また備える中で、永遠を眺めないなら。


sed hoc fit a Domino, quia omne futurum est Ipsi praesens, et omne praesens est Ipsi aeternum. しかし、このことは主により生じる、すべての将来はその方に現在するので、またすべての現在はその方に永遠である。


Quod Divina Providentia in omni quod facit, spectet infinitum ac aeternum, videatur supra (n. 46-69, 214 seq.).  神的な摂理が、すべてのものの中で、それは生じる、無限と永遠を眺めることは、上に見られる(46-69番、214番と続き)


 


(3) 訳文


333.  人間の救いのための神的な摂理の働きは、彼の出生から始まり、彼の生涯の終わりまでも続くことが言われている。主が、人間がどんなであるか見る、そしてどのようでありたいか、このように将来どのようであるか先見すること、また、人間であり、またここから不死であるために、以前に多く示されているように、彼の意志の自由は取り去られることができないことを知らなければならないことが理解されるためである。それゆえ、主は、死後の彼の状態を先見し、それを彼の出生からその生涯の終わりまでも備えられる。悪い者のもとでは、悪から許されるように、また絶えず導き出されるように備える。けれども、善い者のもとでは、善へ導くように備えられる。このように神的な摂理が、絶えず人間を救う働きの中にある。しかし、救われることを欲する以上にさらに救われることはできない、そして、救われることを欲する者は、神を認め、その方により導かれる。また、神を認めない者、自分自身を導く者は〔救われることを〕欲しない。というのは、後者は永遠のいのちについて、また救いについて考えない、けれども、前者は考えるから。


 このことを主は見、彼らを導く、ご自分の神的な摂理の法則にしたがって導くがそれでも、それら〔法則〕に反して行なうことはできない、それらに反して行なうことは、ご自分の神的な愛に反して、またご自分の神的な知恵に反して行なうことになりからであり、そのことはご自分自身に反することである。


[2.] さて、〔主は〕死後のすべての者の状態を先見し、そしてまた彼らの場所を先見するので、彼らの場所を救われることを欲しない者は地獄の中に、そして、救わることを欲する者は天界の中に、いま言われたように、悪い者には自分の場所を許し、また導き出して、そして善い者には自分の場所を導いて備えることがいえる。このことが、それぞれの者に絶えず出生からその生涯の終わりまでなかったなら、天界は、地獄も、存続しなかった。なぜなら、その先見と同時に摂理がないなら、天界は地獄もある種の混乱なしに存在しなかったであろうから。


主による先見から、それぞれの者に自分の場所が備えられることは前に見られる(202, 203)


[3.] このことは次のたとえによって説明されることができる。


 もし射る者またはを撃つ者が的をねらい、的からその後ろに線が真っ直ぐに一マイルの距離引かれており、またもし、ねらいの動作で、つめの幅だけはずれるなら、目標に向けて、矢またはは的の後ろに導かれた線から一マイル〔のところ〕で、計り知れないほど、それる。


 主がすべての者に、瞬間に、それどころか最小の瞬間に、それぞれの者に死後の場所を先見し、また備える中で、永遠を眺めないなら、このようになったであろう。しかし、このことは主により生じる。すべての将来はその方に現在し、また現在のすべてのものはその方にとって永遠であるからである。


 生じるすべてのものの中で、神的な摂理が無限と永遠を眺めていることは、前に見られる(46-69番、214番と続き)


 


(1) 原文


334.  Dicitur etiam quod operatio Divinae Providentiae perstet in aeternum, quoniam omnis angelus perficitur sapientia in aeternum; at quisque secundum gradum affectionis boni et veri, in quo fuit cum abivit e mundo. Hic gradus est qui in aeternum perficitur; quod ultra illum gradum est, hoc extra angelum est, et non intra illum; et id quod extra illum est, non potest perfici intra illum. Hoc intelligitur per


 


 “Mensuram bonam, pressam, agitatam et superfluentem,” quae dabitur in sinum illorum, qui remittunt et dant aliis (Luc. vii. 37, 38);


hoc est, qui in bono charitatis sunt.


 


(2) 直訳


Dicitur etiam quod operatio Divinae Providentiae perstet in aeternum, quoniam omnis angelus perficitur sapientia in aeternum; 神的な摂理の働きが永遠に続くこともまた言われた、すべての天使は知恵を永遠に完成させられるので。


at quisque secundum gradum affectionis boni et veri, in quo fuit cum abivit e mundo. しかし、それぞれの者が、善と真理の情愛の段階にしたがって、その中にいた、世から立ち去ったとき。


Hic gradus est qui in aeternum perficitur; この段階である、それは永遠に完成させられる。


quod ultra illum gradum est, hoc extra angelum est, et non intra illum; その段階を越えるものは、これは天使の外にある、また彼の内にない。


et id quod extra illum est, non potest perfici intra illum. またそれは、彼の外にあるもの、彼の内で完成せられることができない。


Hoc intelligitur per このことが、~によって意味される、


“Mensuram bonam, pressam, agitatam et superfluentem,” quae dabitur in sinum illorum, qui remittunt et dant aliis (Luc. vii. 37, 38); 「善い計量を、圧したものを、揺さぶったものとあふれるものを」☆1、それらが彼らのふところの中に与えられる、その者は許し、また他の者に与える(ルカvi.237, 38)


1 なめらかに訳せば「量りをよくし、押しつけ、揺さぶり、あふれるものを」でしょう。


2 初版もviiとなっていますがviのミスプリです。
hoc est, qui in bono charitatis sunt.
 すなわち、仁愛の善の中にいる者。


 


(3) 訳文


334.  すべての天使は知恵を永遠に完成させられるので、神的な摂理の働きが永遠に続くこともまた言われた。しかし、それぞれの者が、世から立ち去ったときにいた善と真理の情愛の段階にしたがって。この段階で永遠に完成させられる。その段階を越えるものは、天使の外にあり、彼の内にない。彼の外にあるものは、彼の内で完成せられることができない。

このことが、「量りをよくし、押しつけ、揺さぶり、あふれるもの」が、許し、また他の者に与える者、すなわち、仁愛の善の中にいる者のふところの中に与えられること(ルカvi.237, 38)によって意味される。

原典講読「神の摂理』 335

 

(1) 原文


335.  (ii.) Quod operatio Divinae Providentiae continue fiat per media ex pura misericordia. Sunt media et modi Divinae Providentiae. Media sunt, ex quibus homo fit homo, ac perficitur quoad intellectum et quoad voluntatem; modi sunt, per quos illa fiunt. Media ex quibus homo fit homo, ac perficitur quoad intellectum, communi voce vocantur vera, quae fiunt ideae in cogitatione, et dicuntur res in memoria, et in se sunt cognitiones, ex quibus scientiae. Omnia illa media in se spectata sunt spiritualia; sed quia sunt in naturalibus, ex indusio seu vestitu suo apparent sicut naturalia, et quaedam sicut materialia. Media illa infinita sunt numero, ac infinita sunt varietate; sunt simplicia et composita minus et magis, et sunt imperfecta et perfecta minus et magis. Sunt media pro formanda et perficienda vita civili naturali; tum pro formanda et perficienda vita morali rationali; ut et pro formanda et perficienda vita spirituali caelesti. [2.] Media illa succedunt, unum genus post alterum, ab infantia usque ad aetatem hominis ultimam, et post illam in aeternum: et sicut succedunt crescendo, ita priora fiunt media posteriorum, ingrediuntur enim omne formatum sicut causae mediae; nam ex his omnis effectus seu omne conclusum est efficiens, et inde fit causa; ita posteriora fiunt successive media: et quia hoc fit in aeternum, non datur postremum seu ultimum, quod claudit. Nam sicut aeternum est absque fine, ita sapientia quae in aeternum crescit est absque fine. Si finis sapientiae foret apud sapientem, periret jucundum sapientiae ejus, quod consistit in perpetua multiplicatione et fructificatione ejus; et sic jucundum vitae ejus, et loco ejus succederet jucundum gloriae, in quo solo non est vita caelestis; fit homo ille sapiens tunc non amplius sicut juvenis, sed sicut senex, et tandem sicut decrepitus. [3.] Tametsi sapientia sapientis in caelo crescit in aeternum, usque tamen non datur sapientiae angelicae approximatio ad sapientiam Divinam talis, ut illam possit contingere; est comparative sicut dicitur de linea recta circum hyperbolam ducta continue approximante et nusquam tangente; et sicut dicitur de quadrando circulo. Ex his constare potest, quid intelligitur per media, per quae Divina Providentia operatur, ut homo sit homo, ac ut perficiatur quoad intellectum; et quod haec media communi voce dicantur vera. Totidem etiam sunt media, per quae homo formatur et perficitur quoad voluntatem, sed haec communi voce dicuntur bona; ex his est homini amor, ex illis autem est homini sapientia. Conjunctio illorum facit hominem; nam qualis illa est, talis est homo. Haec conjunctio est quae vocatur conjugium boni et veri.


 


(2) 直訳


(ii.) Quod operatio Divinae Providentiae continue fiat per media ex pura misericordia.― (ii.) 神的な摂理の働きは純粋な慈悲からの手段によって絶えず生じること―


Sunt media et modi Divinae Providentiae. 神的な摂理の手段と方法がある。


Media sunt, ex quibus homo fit homo, ac perficitur quoad intellectum et quoad voluntatem; 手段がある、それらから人間は人間になる、そして理解力に関して、また意志に関して完全にされる(理想に近づけさせられる)


modi sunt, per quos illa fiunt. 方法がある、それらによってそれら〔手段〕が行なわれる。


Media ex quibus homo fit homo, ac perficitur quoad intellectum, communi voce vocantur vera, quae fiunt ideae in cogitatione, et dicuntur res in memoria, et in se sunt cognitiones, ex quibus scientiae. 手段は、それらから人間は人間となる、そして理解力に関して完全にされる、通常の言葉で真理を呼ばれる、それらは思考の中で観念となる、また記憶の中で〔記憶の〕事柄と言われる、また本質的に認識(知識)である、それらから知識〔がある〕。


Omnia illa media in se spectata sunt spiritualia;  本質的に見られたそれらのすべての手段は霊的なものである。


sed quia sunt in naturalibus, ex indusio seu vestitu suo apparent sicut naturalia, et quaedam sicut materialia. しかし、自然的なものの中にあるので、その衣服または服装から、自然的なものに見える、またあるものは物質的なもののようである。


Media illa infinita sunt numero, ac infinita sunt varietate; それらの手段は数で無限である、そして多様性(変化)無限である。


sunt simplicia et composita minus et magis, et sunt imperfecta et perfecta minus et magis. 少なくまた多く、単純なものと合成され(組み合わされた)のである、また少なくまた多く不完全なものと完全なものである。


Sunt media pro formanda et perficienda vita civili naturali; 手段がある、自然的な市民の生活をつくり、完全にするための。


tum pro formanda et perficienda vita morali rationali; なおまた、理性的な道徳の生活をつくり、完全にするための。


ut et pro formanda et perficienda vita spirituali caelesti. そのようにまた、天界的な霊的の生活をつくり、完全にするための。


[2.] Media illa succedunt, unum genus post alterum, ab infantia usque ad aetatem hominis ultimam, et post illam in aeternum: [2.] これらの手段は続く、一つの種類からもう一つの後ろへ、幼児期から人間の最後の年齢にまでも、またその後、永遠に。


et sicut succedunt crescendo, ita priora fiunt media posteriorum, ingrediuntur enim omne formatum sicut causae mediae; また増大(成長)て続くように、そのように前のものは後ろのものの手段となる、というのはそれらは入るから、手段の原因のように形成されたすべてのものに。


nam ex his omnis effectus seu omne conclusum est efficiens, et inde fit causa; なぜなら、これらのすべての結果または結論は有効な(効果を引き起こす)ものである、またここから原因となるから。


ita posteriora fiunt successive media: そのように後のものは引き続いて手段になる。


et quia hoc fit in aeternum, non datur postremum seu ultimum, quod claudit. またこのことは永遠に生じるので、最終のものまたは最後のものは存在しない、それは閉じる。


Nam sicut aeternum est absque fine, ita sapientia quae in aeternum crescit est absque fine. なぜなら、永遠が終わりなしであるように、そのように知恵は、それは永遠に増大する、終わりなしであるから。


Si finis sapientiae foret apud sapientem, periret jucundum sapientiae ejus, quod consistit in perpetua multiplicatione et fructificatione ejus; もし、賢明な者のもとで知恵の終わりがあったなら、彼の知恵の快さ(楽しさ)は滅びる(失われる)、それは絶え間ないその増加と結実を構成する。


et sic jucundum vitae ejus, et loco ejus succederet jucundum gloriae, in quo solo non est vita caelestis; またこのように(したがって)、そのいのちの快さ(楽しさ)は、またそれに代わって栄光(称賛)快さ(楽しさ)、その中に、単独で☆、天界のいのちはない。


☆ 「単独で」とは、説明するまでもないでしょうが、「称賛される快感だけがそこにあるなら」ということです。


fit homo ille sapiens tunc non amplius sicut juvenis, sed sicut senex, et tandem sicut decrepitus. その賢明な人間はその時、もはや若者のようではない、しかし老人のよう〔である〕、また最後によぼよぼに〔なる〕。


[3.] Tametsi sapientia sapientis in caelo crescit in aeternum, usque tamen non datur sapientiae angelicae approximatio ad sapientiam Divinam talis, ut illam possit contingere; [3.] たとえ天界の中で賢明な者の知恵は永遠に増大しても、やはりそれでもなお天使の知恵の接近は与えられない(存在しない)、このような神的な知恵へ、それらと接触するような。


est comparative sicut dicitur de linea recta circum hyperbolam ducta continue approximante et nusquam tangente; 比較によって存在する、双曲線のまわりの直線について言われるような、絶えず近づいてまた決して触れないで導かれる。


et sicut dicitur de quadrando circulo. また円を四角にすること☆について言われるようである。


直訳は「円を四角にすること」ですが解説が必要でしょう。これを柳瀬は「円を直線にする」と意図的に誤訳し、長島も「四角を円にすることができない」すなわち、「曲がった漸近線を直線にできない」ことの類例としてとらえています。これでは「近づくことはできても、完全に一致することが不可能であるものの例」であるであることがわかりません。これは古代ギリシアの数学で三大難問として知られていた「円と等面積の正方形を作図すること」です。スヴェーデンボリの時代には、これが不可能であることが(ずっと以前から)よく知られていました。


Ex his constare potest, quid intelligitur per media, per quae Divina Providentia operatur, ut homo sit homo, ac ut perficiatur quoad intellectum; これらから明らかにすることができる、手段によって何が意味されるか、神的な摂理が働くものによって、人間が人間であるように、そして理解力に関して完全されるように。


et quod haec media communi voce dicantur vera. またこれらの手段が通常の言葉で真理と言われること。


Totidem etiam sunt media, per quae homo formatur et perficitur quoad voluntatem, sed haec communi voce dicuntur bona; さらにまた同数の手段がある、それらによって人間が意志に関して形作られ、完全にされる、しかし、これらは通常の言葉で善と言われる。


ex his est homini amor, ex illis autem est homini sapientia. これら〔後者〕から人間に愛がある、けれどもそれら〔前者〕から人間に知恵がある。


Conjunctio illorum facit hominem; それらの結合が人間をつくる。


nam qualis illa est, talis est homo. なぜなら、それらがどのようなものであるか〔によって〕、人間はそのようなものであるから。


Haec conjunctio est quae vocatur conjugium boni et veri.  この結合である、それが善と真理の結婚と呼ばれる。


 


(3) 訳文


335.  (ii.)「神的な摂理の働きは純粋な慈悲からの手段によって絶えず生じること」


 神的な摂理の手段と方法がある。手段から人間は人間になり、そして理解力に関して、また意志に関して完全にされる。方法よってそれらの手段が行なわれる。


 手段から人間は人間となり、そして理解力に関して完全にされるが、その手段は通常の言葉で真理を呼ばれ、それらは思考の中で観念となり、また記憶の中で〔記憶の〕事柄と言われ、また本質的には認識であり、それらから知識がある。本質的に見られたそれらのすべての手段は霊的なものである。しかし、その衣服または服装から自然的なものの中にあるので、自然的なものに見え、またあるものは物質的なもののようである。それらの手段は数で無限であり、そして多様性無限である。多かれ少なかれ単純なものと組み合わされたものであり、また多かれ少なかれ不完全なものと完全なものである。


 自然的な市民の生活をつくり、完全にするための、なおまた、理性的な道徳の生活をつくり、完全にするための、そのようにまた、天界的な霊的の生活をつくり、完全にするための手段がある。


[2.] これらの手段は、一つからもう一つの後ろの種類へ、幼児期から人間の最後の年齢にまでも、またその後、永遠に続く。また成長して続くように、そのように前のものは後ろのものの手段となる、というのは、それらは手段の原因のように形成されたすべてのものの中に入るから。なぜなら、これらのすべての結果または結論は有効なものであり、またここから原因となるから。そのように後のものは引き続いて手段になる。またこのことは永遠に生じるので、閉じる最終のものまたは最後のものは存在しない。なぜなら、永遠に終わりがないように、そのように永遠に増大する知恵に終わりがないから。


 もし、賢明な者のもとで知恵の終わりがあったなら、絶え間ない増加と結実を構成する彼の知恵の快さは失われる。またしたがって、そのいのちの快さは、それに代わって称賛の快さとなり、その快さだけしかないなら、その中に天界のいのちはない。その時、その賢明な人間はもはや若者のようではなく、老人のようであり、最後にはよぼよぼになる。


[3.] たとえ天界の中で賢明な者の知恵は永遠に増大しても、やはりそれでもなお、神的な知恵へと接触するような天使の知恵の接近は与えられない。


 比較すれば、絶えず近づくが決して触れないような双曲線のまわりの直線について言われるようなものである。また円を四角にすること〔円と等面積の正方形を作図すること〕ついて言われるようなものである。


 これらから、神的な摂理が、人間が人間であるように、そして理解力に関して完全されるように働く手段によって何が意味されるか明らかにすることができる。またこれらの手段が通常の言葉で真理と言われる。さらにまた同数の手段があり、それらによって人間が意志に関して形作られ、完全にされる、しかし、これらは通常の言葉で善と言われる。後者から人間に愛がある、けれども前者から人間に知恵がある。それらの結合が人間をつくる。なぜなら、それらがどのようなものであるかによって、人間はそのようなものであるから。この結合が善と真理の結婚と呼ばれるものである。