(1) 原文
276. Sed cum amor proximi versus est in amorem sui, et hic amor increvit, tunc amor humanus versus est in amorem animalem; et homo ab homine factus est bestia, cum discrimine quod posset cogitare id quod corpore sentit, et rationaliter discernere unum ab altero, et quod posset instrui, ac fieri civilis et moralis homo, et tandem spiritualis. Nam, ut dictum est, est homini spirituale, per quod distinguitur a bruto animali; per illud enim scire potest, quid malum et bonum civile, tum quid malum et bonum morale, et quoque, si vult, quid malum et bonum spirituale. Quando amor proximi versus est in amorem sui, homo non amplius potuit in lucem scientiae et intelligentiae nasci, sed in caliginem ignorantiae, quia in plane ultimum vitae, quod vocatur sensuale corporeum, et ab illo in interiora mentis naturalis per instructiones introduci, semper comitante spirituali. Causa quod nascatur in ultimum vitae, quod vocatur sensuale corporeum, et ideo in caliginem ignorantiae, videbitur in sequentibus. [2.] Quod amor proximi et amor sui sint amores oppositi, quisque potest videre; amor enim proximi vult omnibus bene a se, amor autem sui vult sibi soli bene ab omnibus amor; proximi vult servire omnibus, et amor sui vult ut omnes sibi serviant; amor proximi spectat omnes ut suos fratres et amicos, amor sui autem spectat omnes ut suos famulos, et si non famulantur, ut suos inimicos; verbo spectat se solum, et alios vix ut homines, quos corde minus aestimat quam suos equos et canes; et quia illos tam viles spectat, etiam nihili facit illis malefacere, inde odia et vindictae, adulteria et scortationes, furta et defraudationes, mendacia et blasphemationes, saevitiae et crudelitates, et similia alia. Haec sunt mala, in quibus homo a nativitate est. Quod illa permittantur propter finem, qui est salvatio, in hoc ordine demonstrandum est:―
(i.) Quod omnis homo in malo sit, et quod abducendus a malo ut reformetur.
(ii.) Quod mala non possint removeri nisi appareant.
(iii.) Quod quantum mala removentur, tantum remittantur.
(iv.) Quod sic permissio mali sit propter finem ut salvatio.
(2) 直訳
Sed cum amor proximi versus est in amorem sui, et hic amor increvit, tunc amor humanus versus est in amorem animalem; しかし、隣人愛が自己愛にそれた(ひっくり返った)☆とき、またこの愛が増えた(大きくなった)、その時、人間の愛は動物の愛にそれた(ひっくり返った)。
☆ 久しぶりに「訳」を問題にしてみます。このversus estを柳瀬訳は「変化し…」としています。隣人愛が自己愛へ「変化する」とは思えません。また長島訳は「変質し…」としています。これは意訳そのものであり、私はもっと奇妙な訳であると思いますが、これで「なんとなくわかる」ような気になる人もいるかもしれません。英訳(Dick)はturned intoです。
私が典拠とするジョン・チャドウイックの『レキシコン』にはturn over(ひっくり返す)とあり、その後、turn away、twistの訳語があり、この最後の訳が正しいと思います。
et homo ab homine factus est bestia, cum discrimine quod posset cogitare id quod corpore sentit, et rationaliter discernere unum ab altero, et quod posset instrui, ac fieri civilis et moralis homo, et tandem spiritualis. また人間は人間から獣になった、相違とともに、それを考えることができること、それを身体で感じる、また理性的にあるものを他のものから区別すること、また教えられることができること、そして市民的で道徳的な人間になること、また最後に霊的な〔人間に〕。
Nam, ut dictum est, est homini spirituale, per quod distinguitur a bruto animali; なぜなら、言われたように、人間に霊的なものがあるから、それによって獣(の動物)から区別される。
per illud enim scire potest, quid malum et bonum civile, tum quid malum et bonum morale, et quoque, si vult, quid malum et bonum spirituale. というのは、それによって知ることができるから、何が市民的な悪と善か、なおまた何が道徳的な悪と善か、そしてまた、もし欲するなら、何が霊的な悪と善か。
Quando amor proximi versus est in amorem sui, homo non amplius potuit in lucem scientiae et intelligentiae nasci, sed in caliginem ignorantiae, quia in plane ultimum vitae, quod vocatur sensuale corporeum, et ab illo in interiora mentis naturalis per instructiones introduci, semper comitante spirituali. 隣人愛が自己愛にそれた(ひっくり返った)時、人間はもはや知識と知性の光の中に生まれることができなかった、しかし、無知の暗黒の中に、いのちの最外部の面の中に、それは身体の感覚による認識力と呼ばれる、またそれにより自然的な心の内的なものの中に、教え(教育)を通して導き入れられること〔ができる〕からである、常に霊的なものが附随して。
Causa quod nascatur in ultimum vitae, quod vocatur sensuale corporeum, et ideo in caliginem ignorantiae, videbitur in sequentibus. いのちの最外部の中に生まれる理由は、それは身体の感覚による認識力と呼ばれる、またそれゆえ無知の暗黒の中に、続くものの中に見られる。
[2.] Quod amor proximi et amor sui sint amores oppositi, quisque potest videre; [2] 隣人愛と自己愛が対立した(正反対の)愛であることは、それぞれの者が知ることができる。
amor enim proximi vult omnibus bene a se, amor autem sui vult sibi soli bene ab omnibus; というのは、隣人愛はすべての者によく〔あるように〕欲する、自分自身から、けれども、自己愛は自分自身にだけよく〔あるように〕欲するから、すべての者から。
amor proximi vult servire omnibus, et amor sui vult ut omnes sibi serviant; 隣人はすべての者に仕えることを欲する、また自己愛はすべての者が自分(自身)に仕えるように欲する。
amor proximi spectat omnes ut suos fratres et amicos, amor sui autem spectat omnes ut suos famulos, et si non famulantur, ut suos inimicos; 隣人愛はすべての者を自分の兄弟や友として眺める、けれども、自己愛はすべての者を自分の使用人(召使い)として眺める、またもし召使いとして行動しない(仕えない)なら、自分の敵として。
verbo spectat se solum, et alios vix ut homines, quos corde minus aestimat quam suos equos et canes; 一言でいえば、自分自身だけを眺める、また他の者をほとんど人間として〔眺め〕ない、その者を心で少なく見積もる(評価する)、自分の馬や犬よりも。
et quia illos tam viles spectat, etiam nihili facit illis malefacere, inde odia et vindictae, adulteria et scortationes, furta et defraudationes, mendacia et blasphemationes, saevitiae et crudelitates, et similia alia. また彼らをこのように卑しく(低く)眺めるので、さらにまた彼らに悪いことすることは無(何もない=何とも思わない)、ここから、憎しみと復讐、姦淫と淫行、盗みと欺瞞、うそと冒涜(中傷)、凶暴と残酷、また同様な他のもの〔がある〕。
Haec sunt mala, in quibus homo a nativitate est. これらが悪である、それらの中に人間は生来からいる。
Quod illa permittantur propter finem, qui est salvatio, in hoc ordine demonstrandum est:― それらは目的のために許されていること、それは救いである、この順序で示され(証明され)なければならない―
(i.) Quod omnis homo in malo sit, et quod abducendus a malo ut reformetur. (i) すべての人間は悪の中にいること、また改心されるために悪から導き出されなくてはならないこと。
(ii.) Quod mala non possint removeri nisi appareant. (ii) 悪は遠ざけられ(取り除かれ)ることができないこと、もし見られないなら。
(iii.) Quod quantum mala removentur, tantum remittantur. (iii) どれだけ悪が遠ざけられ(取り除かれ)るか〔によって〕、それだけ許されること。
(iv.) Quod sic permissio mali sit propter finem ut salvatio. (iv) このように(したがって)、悪の許しがあること、目的のために、救いのために。
(3) 訳文
276. しかし、隣人愛が自己愛へそれ、またこの愛が大きくなった時、人間の愛は動物の愛へそれた。また人間は、身体で感じるものを考えることができること、また理性的にあるものを他のものから区別すること、また教えられること、そして市民的で道徳的な人間に、また最後に霊的な人間になることできるという相違とともに、人間から獣になった。なぜなら、言われたように、人間に霊的なものがあり、それによって獣から区別されるから。というのは、それによって、何が市民的な悪と善か、なおまた何が道徳的な悪と善か、そしてまた、もし欲するなら、何が霊的な悪と善か知ることができるから。
隣人愛が自己愛にそれた時、人間はもはや知識と知性の光の中でなく、無知の暗黒の中に生まれたが、それは、身体の感覚による認識力と呼ばれるいのちの最外部の面の中に生まれ、またそれにより、常に霊的なものが附随して、自然的な心の内的なものの中に教えを通して導き入れられることができるからである。
身体の感覚による認識力と呼ばれるいのちの最外部の中に、またそれゆえ無知の暗黒の中に生まれる理由は続くものの中に見られる。
[2] 隣人愛と自己愛が正反対の愛であることは、それぞれの者が知ることができる。というのは、隣人愛は自分自身からすべての者によくあるようにと欲し、けれども、自己愛はすべての者から自分自身にだけによくあるようにと欲するから。隣人はすべての者に仕えることを欲し、自己愛はすべての者が自分に仕えるようにと欲する。隣人愛はすべての者を自分の兄弟や友として眺める、けれども、自己愛はすべての者を自分の召使いとして眺め、またもし召使いとして行動しないなら、自分の敵として眺める。 一言でいえば、自分自身だけを眺め、他の者をほとんど人間として眺めないで、その者を心では自分の馬や犬よりも少さく評価する。また彼らをこのように低く見るので、さらにまた彼らに悪いことすることは何とも思わない。憎しみと復讐、姦淫と淫行、盗みと欺瞞、うそと中傷、凶暴と残酷、またその他同様なものはここからである。
これらが悪であり、人間は生来からそれらの中にいる。それらが救いである目的のために許されていることは、次の順序で示されなければならない―
(i) すべての人間は悪の中にいること、また改心されるために悪から導き出されなくてはならないこと。
(ii) 悪は、もし見られないなら、遠ざけられることができないこと。
(iii) どれだけ悪が遠ざけられるかによって、それだけ許されること。
(iv) したがって、救いの(ための)目的のために悪の許しがある。