(1) 原文
16. (vii.) Quod Dominus non patiatur ut aliquid divisum sit; quare vel erit in bono et simul vero, vel erit in malo et simul falso.―Divina Providentia Domini praecipue pro fine habet et operatur, ut homo sit in bono et simul vero; sic enim est suum bonum et suus amor, et quoque suum verum et sua sapientia; nam per id homo est homo, est enim tunc imago Domini. At quia homo, dum in mundo vivit, potest in bono esse et simul in falso, tum in malo esse et simul in vero, immo in malo esse et simul in bono, ita sicut duplus, et haec divisio destruit imaginem illam et sic hominem, ideo Divina Providentia Domini spectat in omnibus et singulis suis, ut haec divisio non sit. Et quia plus conducit homini, ut in malo et simul falso sit, quam ut in bono et simul malo, ideo Dominus illud permittit, non sicut volens, sed sicut non potens resistere propter finem, qui est salvatio. Quod homo possit in malo et simul vero esse, et quod Dominus non possit resistere propter finem qui est salvatio, est causa, quia intellectus hominis potest elevari in lucem sapientiae, et videre vera, vel agnoscere illa dum audit, amore ejus remanente infra; sic enim potest homo intellectu esse in caelo, sed amore in inferno; ac talis esse non potest negari homini, quia non ei tolli possunt binae facultates, per quas est homo, et distinguitur a bestiis, et per quas unice regenerari et sic salvari potest, quae sunt rationalitas et libertas; nam per illas potest homo agere secundum sapientiam, et quoque agere secundum amorem non sapientiae; et potest ex sapientia supra videre amorem infra, et sic cogitationes, intentiones, affectiones, ita mala et falsa, tum bona et vera vitae et doctrinae suae; sine quorum cognitione et agnitione in se, non potest reformari. De binis his facultatibus supra dictum est, et in sequentibus plura dicenda sunt. Haec causa est quod homo possit in bono et simul vero esse, tum in malo et simul falso, et quoque in alternis eorum.
(2) 直訳
(vii.) Quod Dominus non patiatur ut aliquid divisum sit; (vii.) 主は許されないこと、何かが分割されていること。
quare vel erit in bono et simul vero, vel erit in malo et simul falso.― それゆえ、あるいは善の中にと同時に真理の中にある(未来)、あるいは悪の中にと同時に虚偽の中にある(未来)―
Divina Providentia Domini praecipue pro fine habet et operatur, ut homo sit in bono et simul vero; 主の神的な摂理は特に目的としてもち、働いている、人間が善の中にいるように、また同時に真理。
sic enim est suum bonum et suus amor, et quoque suum verum et sua sapientia; というのはこうして〔人間は☆〕自分自身の善と自分自身の愛である、そしてまた自分自身の真理と自分自身の知恵であるから。
☆ 前後の文脈からみて、ここには「人間」が省略されています。
nam per id homo est homo, est enim tunc imago Domini. なぜなら、そのことによって人間は人間である、というのは、その時、神の映像であるから。
At quia homo, dum in mundo vivit, potest in bono esse et simul in falso, tum in malo esse et simul in vero, immo in malo esse et simul in bono, ita sicut duplus, et haec divisio destruit imaginem illam et sic hominem, ideo Divina Providentia Domini spectat in omnibus et singulis suis, ut haec divisio non sit. しかし、人間は、世の中に生きる時、善の中にいることができるので、また同時に虚偽の中に、さらに悪の中にいること〔ができる〕また同時に真理の中に、それどころか悪の中にいること、また同時に善の中に、このように二重のもののような、またこの分割はその映像を破壊する、またこうして人間を、それゆえ、主の神的な摂理はご自分のすべてと個々のものの中で眺めている(目指す)、この分割がないように。
Et quia plus conducit homini, ut in malo et simul falso sit, quam ut in bono et simul malo, ideo Dominus illud permittit, non sicut volens, sed sicut non potens resistere propter finem, qui est salvatio. また人間にもっと益する(適当である)ので、悪の中にまた同時に虚偽の中にいること、善の中にまた同時に悪の中にいることよりも、それゆえ、主はそのことを許される、望むことのようにでなく、しかし、目的のために抵抗することができないことのように、それは救いである。
Quod homo possit in malo et simul vero esse, et quod Dominus non possit resistere propter finem qui est salvatio, est causa, quia intellectus hominis potest elevari in lucem sapientiae, et videre vera, vel agnoscere illa dum audit, amore ejus remanente infra; 人間が悪の中にまた同時に真理の中にいることができること、また主は目的のために抵抗することができないこと、それは救いである、理由である、人間の理解力は知恵の光の中に高揚されることができるので、また真理を見ること、あるいは〔真理を〕聞く時、それを認めること〔ができる〕、彼の愛が下にとどまって。
sic enim potest homo intellectu esse in caelo, sed amore in inferno; というのは、こうして、人間は理解力で天界の中にいることができる、しかし、愛で地獄の中に。
ac talis esse non potest negari homini, quia non ei tolli possunt binae facultates, per quas est homo, et distinguitur a bestiis, et per quas unice regenerari et sic salvari potest, quae sunt rationalitas et libertas; そしてこのようであることが人間に否定されることができない、彼に二つの能力が取り去られることができないので、それらによって人間である、また獣から区別される、またそれらによってもっぱら(単独で)再生されることまたこうして救われることができる、それらは推理力☆と自由である。
☆ 雑談(?)します。rationalitasはチャドウイックによれば「正しく推理する力、推理力」です。これを長島訳・柳瀬訳は「合理性」と訳していますが、人間の「能力」であるとしたとき、「合理性」と「能力」の言葉は日本語としては許容範囲でしょうが、私にとってあまり結びつきません。この訳語は譲っても「理性」とするべきでしょう。それでも「推理力」のほうが具体的で、わかりやすいと思います。
なおこの語のもとであるratioは「理性、論理的な推理力;議論、論証、推論;関係、割合、比例;計算、勘定」という意味があります。
nam per illas potest homo agere secundum sapientiam, et quoque agere secundum amorem non sapientiae; なぜなら、それらによって人間は知恵にしたがって行動することができるから、そしてまた知恵のものでない、愛にしたがって行動すること〔ができる〕。
et potest ex sapientia supra videre amorem infra, et sic cogitationes, intentiones, affectiones, ita mala et falsa, tum bona et vera vitae et doctrinae suae; また上の知恵から見ることができる、下の愛を、またこうして思考、情愛、そのように悪と虚偽を、さらに善と真理を、自分の生活(いのち)と教えの中の。
sine quorum cognitione et agnitione in se, non potest reformari. それらの思考と承認が自分自身の中に伴わないで、改心されることはできない。
De binis his facultatibus supra dictum est, et in sequentibus plura dicenda sunt. 上に言われたこれらの二つの能力について、また続くものの中で多くのことが言われ(べきであ)る。
Haec causa est quod homo possit in bono et simul vero esse, tum in malo et simul falso, et quoque in alternis eorum. これが理由である、人間が善の中にまた同時に真理の中にいることができること、さらに、悪の中にまた同時に虚偽、そしてまたそれらの交替の中に。
(3) 訳文
16. (vii.) 主は、何かが分割されていることを許されないこと。それゆえ、善と同時に真理の中になくてはならないか、あるいは悪と同時に虚偽の中になくてはならない。
主の神的な摂理は、特に、人間が善の中と同時に真理の中にいることを目的とし、働いている。こうして人間は自分自身の善と自分自身の愛であり、また自分自身の真理と自分自身の知恵であるから。なぜなら、そのことによって人間は人間である、その時、神の映像であるからである。しかし、人間は、世の中に生きる時、善の中と同時に虚偽の中にいること、さらに悪の中と同時に真理の中に、それどころか悪の中にと同時に善の中に、このように二重のものにいることができ、またこの分割はその映像を、こうして人間を破壊するので、それゆえ、主の神的な摂理は、ご自分のすべてと個々のものの中でこの分割がないように目を向けられている。また善の中と同時に悪の中にいることよりも悪の中と同時に虚偽の中にいることのほうが人間にさらに益するので、それゆえ、主は、望むことのようにではなく、目的である救いのために逆らうことができないことのように(やむを得ず)、そのことを許される。人間が悪の中と同時に真理の中にいることができること、また主は目的である救いのために逆らうことができない(やむを得ない)ことは、人間の理解力は知恵の光の中に高揚されることができ、彼の愛が下にとどまっていても、真理を見ること、あるいは〔真理を〕聞く時、それを認めることができること、こうして、人間は理解力で天界の中に、しかし、愛で地獄の中にいることができることが、その理由である。 そしてこのようであることは否定されることができない、人間に推理力と自由である二つの能力が取り去られることができないからである。それらによって人間であり、獣から区別され、またそれらによってもっぱら再生されること、したがって救われることができるのである。なぜなら、それらによって人間は知恵にしたがって行動することができ、また知恵のものでない愛にしたがって行動することができるから。また上方の知恵から下の愛を、またこうして自分の生活(いのち)と教えの中の思考、情愛、したがって悪と虚偽を、さらに善と真理を見ることができる。それらの思考と承認が自分自身の中に伴わないで、改心されることはできない。ここで述べられたこれらの二つの能力について、また続くものの中で多くのことを述べよう。これが、人間が善の中と同時に真理の中に、さらに、悪の中と同時に虚偽の中に、またそれらを交替したものの中にいることができることの理由である。