チャドウィックの『レキシコン』:必要十分な語彙

 

 私のライフワークとして取り組んでいる『レキシコン』もおそらく明日で項目「S」が、すなわち全部の翻訳が終わりそうだ。これまで気が遠くなるような時間を費やしてきた。60歳で定年退職し、その後、定職を持たなかったのは「レキシコン」を完成したかったから。60過ぎたら人生の残り時間などわからない。「あれをやっておけばよかった」と後悔したくない、すると一番やりたいことを先にやるべきだろう、それも人のやっていないことのほうが望ましい。となれば私にとってそれは「レキシコン」であった。


 このすばらしい辞書に出会ったことが、その翻訳の原動力である。浅学も顧みず私が「原典翻訳」に踏み出すことができたのは、この辞書があったればこそである。


 そのすばらしさの一つが「必要にしてかつ十分な語彙・語義」である。


 高校の数学では「必要条件」「十分条件」「必要十分条件」を教える。このようなこと学ぶのが数学であり、他の教科ではなかなか学べない。不幸なことに多くの生徒はこれをちゃんと理解しないまま卒業してしまう。厳密な定義は数学の時間ではないからやめる。次のような理解でよい。


 翻訳には語学力が「必要」である。他の要素ももちろん必要であるが、たとえばその一つとして語学力である。このとき翻訳の「必要条件」が語学力である。


 また、何かの出費に50万円が見込まれるとする、そのとき100万円用意すれば「十分」であろう。すなわち、その支出に対し100万円は「十分条件」となっている。


 50万円の支出に対し40万円では足りない、あと10万円必要である。60万円あれば十分だが10万円は不要である。50万円ぴったりならば、それが「必要十分」となっている。


 さて、この予備知識をもとに『レキシコン』に話を戻そう。


 スヴェーデンボリの著作を読むための辞書で理想的なものは? まずはスヴェーデンボリの使用した言葉が載ってなくちゃ話にならない。これが必要条件である。載っていればそれでよいかとなれば、ここにも重大問題がある。普通の辞書と異なる意味で使用しているかもしれないのである。


 私は最初、研究社の『羅和辞典』で読もうとした。そしたら、全然だめだった(必ずや同じ思いをした人がいると思う)。まずは載っていない言葉がある、そして載っていても「どうも(辞書の語釈とスヴェーデンボリの使用している)意味が違うな」と多々感じた。それで暗礁に乗り上げたままだった。


 そこで、「スヴェーデンボリがどのようなつもりで使ったか」まで踏まえた語義の載っている辞書が「必要」となってくる。


 さて次に、では何でも掲載してある「大辞典」なら用が足りる、となるであろうか、すなわち十分条件。私はこれを否定する。すなわち、スヴェーデンボリが使用しなかった言葉がいくら載っていても何の足しにもたたない。また、語義も、スヴェーデンボリの念頭にないものはじゃまなだけである。「著作」を読むとき、適切な言葉を見いだすのに時間・労力がかかり過ぎてしまう。


 ある言葉の語義は一つではなく、いろいろと派生した意味がある、でもある個人がその全部の意味を用いることはまずない。それでスヴェーデンボリが使用した語義だけ載っていればよい。十分であることはこの場合、決してよいことではない。


 この二つの条件を満たしている辞書がチャドウィックの『レキシコン』である。スヴェーデンボリ(の神学著作)を読むためだけに特化した辞書であり、私はこの辞書を近ごろのスヴェーデンボリ研究の金字塔と思っている。この訳書が日本で出版されたとき、日本のスヴェーデンボリ研究の水準が一段階アップすると信じて疑わない。


 (付記:このようなことをなぜ述べるのかといえば、JSA大会の講演で『レキシコン』について説明するため、その準備)


 

原典講読『神の愛と知恵』 140, 141, 142

 

QUOD UNUSQUISQUE SPIRITUS, QUALISCUNQUE SIT,


AD AMOREM SUUM REGNANTEM SIMILITER SE VERTAT.


それぞれの霊は、どんな種類であっても


自分を支配する愛へ向いていること


(1) 原文


140.  Quid spiritus et quid angelus primum dicetur. Omnis homo post mortem primum in mundum spirituum, qui est medius inter caelum et infernum, venit, et ibi agit sua tempora seu suos status, et secundum vitam suam praeparatur vel ad caelum vel ad infernum. Quamdiu in illo mundo moratur, vocatur ille spiritus. Qui ex illo mundo elevatus est in caelum, ille vocatur angelus; qui autem dejectus est in infernum, vocatur satanas vel diabolus. Quamdiu iidem in mundo spirituum sunt, vocatur ille qui praeparatur ad caelum spiritus angelicus, et qui ad infernum spiritus infernalis: spiritus angelicus interea conjunctus est cum caelo, ac spiritus infernalis cum inferno. Omnes spiritus, qui in mundo spirituum sunt, adjuncti sunt hominibus, quia homines quoad interiora mentis suae similiter inter caelum et infernum sunt, et per spiritus illos communicant cum caelo vel cum inferno, secundum vitam. Sciendum est, quod aliud sit mundus spirituum et aliud mundus spiritualis; mundus spirituum est ille de quo nunc dictum est; mundus autem spiritualis est in complexu et ille mundus et caelum et infernum.


 


(2) 直訳


Quid spiritus et quid angelus primum dicetur. 何が霊かまた何が天使か最初に言われる☆。


diceturは未来時制なので著者の意図が含意にされます。


Omnis homo post mortem primum in mundum spirituum, qui est medius inter caelum et infernum, venit, et ibi agit sua tempora seu suos status, et secundum vitam suam praeparatur vel ad caelum vel ad infernum. すべての人間は、死後、最初に霊たちの世界の中に、それは天界と地獄の間の中間にある、やって来る、そこで自分の時を、すなわち、自分の状態を過ごす、また自分の生活にしたがってあるいは天界へあるいは地獄へ準備される。


Quamdiu in illo mundo moratur, vocatur ille spiritus. その世界の中にとどまる間(かぎり)、彼は霊と呼ばれる。


Qui ex illo mundo elevatus est in caelum, ille vocatur angelus; その世界から天界に上げられた者は、彼は天使と呼ばれる。


qui autem dejectus est in infernum, vocatur satanas vel diabolus. しかしながら、地獄の中に投げ落とされた者は、サタンまたは悪魔と呼ばれる。


Quamdiu iidem in mundo spirituum sunt, vocatur ille qui praeparatur ad caelum spiritus angelicus, et qui ad infernum spiritus infernalis: 同じ者たちが霊たちの世界の中にいる間(かぎり)、天界へ準備されている者、彼らは天使的な霊と呼ばれる、また地獄へ〔準備されている〕者は地獄的な霊と。


spiritus angelicus interea conjunctus est cum caelo, ac spiritus infernalis cum inferno. 天使的な霊は、その間に、天界と結合している、そして地獄的な霊は地獄と。


Omnes spiritus, qui in mundo spirituum sunt, adjuncti sunt hominibus, quia homines quoad interiora mentis suae similiter inter caelum et infernum sunt, et per spiritus illos communicant cum caelo vel cum inferno, secundum vitam. すべての霊は、霊たちの世界にいる者、人間に付き添っている、人間は自分の心の内的なものに関して同様に天界と地獄の中にいるので、またその霊によって天界とまたは地獄と共にする、生活にしたがって。


Sciendum est, quod aliud sit mundus spirituum et aliud mundus spiritualis; 知っておくべきである、「霊たちの世界☆」はあるものである、また「霊界」はあるもの。


長島訳は「霊たちの世界」としています。「なんだ、鈴木訳と同じなら何も問題ないじゃないか」とは早計です。長島訳『天界と地獄』は初版が1985年で、そこでは「精霊界」と訳しています。この訳は鈴木大拙と同じであり、これもありえます。問題はこれ以降です。長島訳『神の愛と知恵』は初版1991年です(同氏から贈呈された)。そこではこのとおり「霊たちの世界」です。改善を目指していろいろとやっているうちに時を経て訳語が変わることはありえます(私も同じく)。長島訳『天界と地獄』もう一冊もっています、やはり人からいただいたもので1994年の第四版です。その中で訳語がやはり「精霊界」と変わっていません。ここが問題です。増刷するなら、そしてその間に訳語を変更したなら、同じ訳者なのだから、新しい版では訳語を統一してほしい、手抜きです。これは出版社としての良心でしょう。こうした訳語の不統一は私が最も嫌うところです。統一されたものとしてのスヴェーデンボリの思想がぼやけたものになると思うからです。


mundus spirituum est ille de quo nunc dictum est; 霊たちの世界はそれである、それについて今や言われている。


mundus autem spiritualis est in complexu et ille mundus et caelum et infernum. しかしながら、霊界は、全体としてのその世界と天界と地獄である。


 


(3) 訳文


140. 霊とは何かまた天使とは何が最初に述べよう。すべての人間は、死後、最初に天界と地獄の中間にある霊たちの世界にやって来て、そこで自分の時を、すなわち、自分の生活にしたがって天界あるいは地獄へと準備されるの状態を過ごす。その世界にとどまる間、彼は霊と呼ばれる。その世界から天界に上げられた者は天使と呼ばれ、しかし、地獄に投げ落とされた者はサタンまたは悪魔と呼ばれる。その同じ者たちが霊たちの世界の中にいる間、天界へ準備されている者は天使的な霊と呼ばれ、地獄へ準備されている者は地獄的な霊と呼ばれる。その間、天使的な霊は天界と、地獄的な霊は地獄と結合している。霊たちの世界にいるすべての霊は人間に付き添っている。人間は自分の心の内的なものに関して同様に天界と地獄の中にいて、生活にしたがって、その霊によって天界または地獄と共になっている。「霊たちの世界」と「霊界」とは別ものであることを知っておくべきである。霊たちの世界は、今、それについて述べているものである。しかし、霊界はこの世界と天界と地獄の全体である。


 


(1) 原文


141.  Dicetur etiam aliquid de amoribus, quia agitur de conversione angelorum et spirituum ex suis amoribus ad suos amores. Universum caelum in societates distinctum est secundum omnes differentias amorum; similiter infernum; et similiter mundus spirituum: sed caelum est distinctum in societates secundum differentias amorum caelestium; infernum autem in societates secundum differentias amorum infernalium; mundus vero spirituum secundum differentias amorum tam caelestium quam infernalium. Sunt duo amores, qui sunt capita omnium reliquorum, seu ad quos se omnes reliqui amores referunt: amor qui caput, seu ad quem omnes amores caelestes se referunt, est amor in Dominum; et amor qui caput, seu ad quem se referunt omnes amores infernales, est amor dominandi ex amore sui. Illi bini amores sunt e diametro sibi oppositi.


 


(2) 直訳


Dicetur etiam aliquid de amoribus, quia agitur de conversione angelorum et spirituum ex suis amoribus ad suos amores. さらにまた愛について何かが言われる、天使と霊たちの方向転換について扱われるので、自分自身の愛から自分自身の愛へ。


Universum caelum in societates distinctum est secundum omnes differentias amorum; 全天界は社会に分かれている、すべての愛の相違にしたがって。


similiter infernum; 同様に地獄も。


et similiter mundus spirituum: また同様に霊たちの世界も。


sed caelum est distinctum in societates secundum differentias amorum caelestium; しかし、天界は天界的な愛の相違にしたがって社会に分かれている。


infernum autem in societates secundum differentias amorum infernalium; しかしながら、地獄は社会に、地獄的な愛の相違にしたがって〔分かれている〕。


mundus vero spirituum secundum differentias amorum tam caelestium quam infernalium. しかし、霊たちの世界は天界的なと同様に地獄的な愛の相違にしたがって。


Sunt duo amores, qui sunt capita omnium reliquorum, seu ad quos se omnes reliqui amores referunt: 二つの愛がある、それは残りのすべてのものの頭である、すなわち、それに残りのすべての愛が関係する。


amor qui caput, seu ad quem omnes amores caelestes se referunt, est amor in Dominum; 頭である愛は、すなわち、それにすべての天界的な愛が関係する、主への愛である。


et amor qui caput, seu ad quem se referunt omnes amores infernales, est amor dominandi ex amore sui.  また、頭である愛は、すなわち、それにすべての地獄的な愛が関係する、自己愛からの支配愛である。


Illi bini amores sunt e diametro sibi oppositi. それら二つの愛は真っ向からそれ自体に対立している。


 


(3) 訳文


141. さらにまた、愛について述べておこう、天使や霊たちが自分自身の愛から自分自身の愛へと方向転換することについて扱うからである。全天界はすべて愛の相違にしたがって社会に分かれている。地獄も同様であり、また霊たちの世界も同様である。天界は天界的な愛の相違にしたがって社会に分かれている。しかし、地獄は地獄的な愛の相違にしたがって、また、霊たちの世界は天界的な愛と同様に地獄的な愛の相違にしたがって社会に分かれている。


 二つの愛があり、それは残りのすべての愛の頭である、すなわち、その愛に残りのすべての愛が関係する。すべての天界的な愛が関係して、その頭となる愛は主への愛である。また、すべての地獄的な愛が関係して、その頭となる愛は自己愛からの支配愛である。それら二つの愛は真っ向から互いに対立している。


 


(1) 原文


142.  Quoniam bini illi amores, amor in Dominum, et amor dominandi ex amore sui, sunt sibi prorsus oppositi, et quia omnes qui in amore in Dominum sunt se vertunt ad Dominum ut Solem, ut in antecedente articulo ostensum est, constare potest, quod omnes qui in amore dominandi ex amore sui sunt, se vertant retro a Domino. Quod ita ex opposito se vertant, est quia illi qui in amore in Dominum sunt, non plus amant quam duci a Domino, ac volunt ut solus Dominus dominetur; at qui in amore dominandi ex amore sui sunt, non plus amant quam duci a semet, et volunt ut ipsi soli dominentur. Dicitur amor dominandi ex amore sui, quia datur amor dominandi ex amore faciendi usus, qui amor, quia unum facit cum amore erga proximum, est amor spiritualis; verum hic amor non vocari potest amor dominandi, sed amor faciendi usus.


 


(2) 直訳


Quoniam bini illi amores, amor in Dominum, et amor dominandi ex amore sui, sunt sibi prorsus oppositi, et quia omnes qui in amore in Dominum sunt se vertunt ad Dominum ut Solem, ut in antecedente articulo ostensum est, constare potest, quod omnes qui in amore dominandi ex amore sui sunt, se vertant retro a Domino. それら二つの愛は、主への愛と自己愛からの支配愛は、それ自体(互いに)完全に対立している、また主への愛にいる者は太陽としての主へ向かうので、前の節に示されたように、明らかにすることができる、自己愛からの支配愛の中にいるすべての者は、主から後ろ向きに向きを変えること。


Quod ita ex opposito se vertant, est quia illi qui in amore in Dominum sunt, non plus amant quam duci a Domino, ac volunt ut solus Dominus dominetur; このように対立するものから向きを変えることは、主への愛の中にいる者、彼らは主により導かれることよりもさらに愛さないので、そして主おひとりに支配されるように欲する。


at qui in amore dominandi ex amore sui sunt, non plus amant quam duci a semet, et volunt ut ipsi soli dominentur. しかし、自己愛からの支配愛の中にいる者は、自分自身により導かれることよりもさらに愛さない、またそれ自体によって支配されるように欲する。


Dicitur amor dominandi ex amore sui, quia datur amor dominandi ex amore faciendi usus, qui amor, quia unum facit cum amore erga proximum, est amor spiritualis; 自己愛からの支配愛と言われる、役立ちを果たす(ための)愛から支配愛が存在するので☆、その愛は、隣人に対する愛と一つになるので、霊的な愛である。


少し分かりづらくなっています。支配愛が「自己愛からの」と言われることを説明しています。


verum hic amor non vocari potest amor dominandi, sed amor faciendi usus. しかし、この愛は支配愛と呼ばれることはできない、しかし、役立ちを果たす(ための)愛。


 


(3) 訳文


142. 主への愛と自己愛からの支配愛であるそれら二つの愛は、互いに完全に対立しており、また前節に示されたように、主への愛にいる者は太陽としての主へ向かうので、自己愛からの支配愛の中にいるすべての者は、主から後ろ向きに向きを変えることを明らかにすることができる。主への愛の中にいる者がこのように対立するものから向きを変えるのは、彼らは主により導かれること以上に愛するものはなく、主おひとりに支配されるよう欲するからである。しかし、自己愛からの支配愛の中にいる者は、自分自身により導かれること以上に愛するものはなく、また自分自身により支配されるよう欲する。


 自己愛からの支配愛と言われるのは、役立ちを果たそうとする愛からの支配愛が存在するからであり、その愛は隣人に対する愛と一つになっているので霊的な愛である。しかし、この愛は支配愛と呼ばれることはできず、役立ちを果たそうとする愛である。