(1) 原文
84. Quod antiqui habuerint ideam Humani de Divino, constat ex apparitionibus Divini coram Abrahamo, Loto, Josua, Guideone, Manoacho, uxore ejus, et aliis, qui tametsi viderunt Deum ut Hominem, usque adoraverunt Ipsum pro Deo universi, vocando Ipsum Deum caeli et terrae, ac Jehovam. Quod Dominus fuerit qui visus Abrahamo, docet Ipse apud Johannem (cap. viii. 56); quod etiam ceteris, patet ex Domini verbis,
Quod nemo Patrem et speciem Ipsius viderit, et vocem Ipsius audiverit (Joh. i. 18; cap. v. 37).
(2) 直訳
Quod antiqui habuerint ideam Humani de Divino, constat ex apparitionibus Divini coram Abrahamo, Loto, Josua, Guideone, Manoacho, uxore ejus, et aliis, qui tametsi viderunt Deum ut Hominem, usque adoraverunt Ipsum pro Deo universi, vocando Ipsum Deum caeli et terrae, ac Jehovam. 古代人たちが神的なものについて人間〔として〕の観念を持っていたことは、アブラハム、ロト、ヨシュア、ギデオン、マノア、彼の妻☆、〔その〕他の者の前の神の出現から明らかである。その者たちはたとえ神を人間として見ても、それでもその方を宇宙の神として、その方を天地の神、またエホバと呼んで、崇拝した。
☆長島訳はここを「その妻マノア」と、とんでもない誤訳をしています。(4) とんでもない誤訳、を参照。
Quod Dominus fuerit qui visus Abrahamo, docet Ipse apud Johannem (cap. viii. 56); アブラハムに見られた者が主であったことは、その方が「ヨハネ福音書」(第8章56)で教えられている。
quod etiam ceteris, patet ex Domini verbis, 他の者からもまた〔見られた〕ことは、主のことばから明らかである、
Quod nemo Patrem et speciem Ipsius viderit, et vocem Ipsius audiverit (Joh. i. 18; cap. v. 37). だれも父を、その方の姿を見なかった、その方の声を聞かなかった(ヨハネ1:18、第5章37)。
(3) 訳文
古代人たちが神的なものについて人間としての観念を持っていたことは、アブラハム、ロト、ヨシュア、ギデオン、マノア、彼の妻、その他の者の前に出現した神から明らかである。その者たちは神を人間として見ても、それでもその方を天地の神、またエホバと呼んで、宇宙の神として崇拝した。アブラハムに見られた者が主であったことは、その方が「ヨハネ福音書」(第8章56)で教えられている。他の者からもまた見られたことは、次の主のことばから明らかである、
だれも父を、その方の姿を見なかった、その方の声を聞かなかった(ヨハネ1:18、第5章37)。
(4) とんでもない誤訳:「その妻マノア」
長島訳からは、ギデオン、それとそのギデオンの妻の名前がマノアだった、と読み取れる。聖書を読んだことがなく、句読点を無視して訳せば、もしかして、このように訳せるかもしれない。しかし、長島さんは牧師だった、聖書をいくらでも読んだことがあるはず。だから私は「とんでもない」と評するのである。
こうした個所を読むとき私は、どのように現われたのかな、どのような姿の人間だったのかなと確認する。ロトは「創世記」19:1以降に、ヨシュアは「ヨシュア記」5:13に、ギデオンは「士師記」6:11以降に、その記述がある。そしてギデオンには大ぜいの妻がいた(士師記8:30)が、その妻たちの名前はわからない。マノアの妻が主の使いを見たことは「士師記」第13章にあり、その妻の手引きでマノアも主の使いを見ることになる(士師記13:11)。
まして翻訳するなら、内容を確認しながら訳す。単にラテン語を日本語におきかえることはしない。翻訳も私に取っては「勉強」である。
「ギデオンの妻の名前はマノアだったっか?」なり「マノアとは何者だったか?」と少しでも思い巡らせば、たちまち誤訳に気づくはず。気づかないところが私には「とんでもない」。長島さんは内容については何も考えずに訳しているのか? という疑問がわいてしまう。
(1) 原文
85. Sed quod Deus Homo sit, aegre potest comprehendi ab illis qui ex sensualibus externi hominis omnia judicant; sensualis enim homo non potest aliter de Divino quam ex mundo et ex illis quae ibi cogitare, ita de Divino et spirituali homine non aliter quam sicut de corporeo et naturali: concludit inde, quod si Deus esset homo, foret magnitudine sicut universum, et si regeret caelum et terram, [quod] fieret per multos ad modum quo reges in mundo. Si ei diceretur, {a}quod in caelo non sit extensio spatii qualis in mundo, prorsus non caperet; qui enim ex natura et solo ejus lumine cogitat, nusquam aliter cogitat quam ab extenso quale est coram oculis: sed falluntur quam maxime, cum similiter cogitant de caelo; extensum quod ibi, non est sicut extensum in mundo; in mundo est extensum determinatum et inde mensurabile, in caelo autem est extensum non determinatum, et inde non mensurabile; sed de extenso in caelo videbitur in sequentibus, ubi de Spatio et Tempore in Mundo spirituali. Praeterea quisque novit, quantum se visus oculi extendit, quod nempe ad solem et ad stellas, quae tantum distant novit; etiam qui altius cogitat, quod visus internus qui est cogitationis se adhuc latius extendat, et inde quod visus adhuc interior adhuc latius; quid non visus Divinus qui omnium intimus et supremus est? Quia cogitationes talis extensionis sunt, ideo communicantur omnia caeli cum unoquovis ibi, ita omnia Divini quod facit caelum, et implet illud, ut ostensum est in articulis qui praecedunt.
@a quod pro “si”
(2) 直訳
Sed quod Deus Homo sit, aegre potest comprehendi ab illis qui ex sensualibus externi hominis omnia judicant; しかし、神が人間であられることは、彼らによりほとんど把握されることはできない、外なる人の感覚的なものからすべてを判断する者。
sensualis enim homo non potest aliter de Divino quam ex mundo et ex illis quae ibi cogitare, ita de Divino et spirituali homine non aliter quam sicut de corporeo et naturali: なぜなら、感覚的な人間は神的なものについて世からとそこに〔ある〕ものから以外に異なって考えることができない、したがって神的で霊的な人間について身体的でと自然的な〔人間〕のように以外に異なって〔考えることができない〕
concludit inde, quod si Deus esset homo, foret magnitudine sicut universum, et si regeret caelum et terram, [quod] fieret per multos ad modum quo reges in mundo. ここから結論する、もし神が人間であるなら、大きさは宇宙のようになった、またもし天と地を支配するなら、世の(中の)王の方法にしたがって多くの者によって行なった〔であろう〕。
Si ei diceretur, {a}quod in caelo non sit extensio spatii qualis in mundo, prorsus non caperet; もし彼に言われるなら、天界の中には世の(中の)ような空間の拡大がないこと、まったく理解しない。
qui enim ex natura et solo ejus lumine cogitat, nusquam aliter cogitat quam ab extenso quale est coram oculis: なぜなら、自然とその光だけから考える者は、目の前にあるような広がりから以外に異なって決して考えないから。
sed falluntur quam maxime, cum similiter cogitant de caelo; しかし、何と最大に欺かれている〔ことか〕、天界について同様に考えるとき。
extensum quod ibi, non est sicut extensum in mundo; そこの広がりは、世の(中の)広がりのようではない。
in mundo est extensum determinatum et inde mensurabile, in caelo autem est extensum non determinatum, et inde non mensurabile; 世(の中)で、広がりは限られており、ここから測ることのできるものである、しかしながら、天界(の中)で、広がりは限られず、ここから測ることのできないものである。
sed de extenso in caelo videbitur in sequentibus, ubi de Spatio et Tempore in Mundo spirituali. しかし、天界の中の拡大については続くものの中に見られる、そこに霊界の(中の)空間と時間について。
Praeterea quisque novit, quantum se visus oculi extendit, quod nempe ad solem et ad stellas, quae tantum distant; さらに、それぞれが知っている、どれだけ目の視覚が広がっているか、すなわち、太陽までと星まで〔広がっている〕こと、それらはそれだけ遠く離れている。
novit etiam qui altius cogitat, quod visus internus qui est cogitationis se adhuc latius extendat, et inde quod visus adhuc interior adhuc latius; さらにまた深く考える者は知っている、思考に属するものである内なる視覚は、いっそう広く広がっている、またそれゆえ、さらに内なる視覚は、さらに広く。
quid non visus Divinus qui omnium intimus et supremus est? すべてのものの最内部で、最高のものである神的な視覚は、ない、何か☆?
☆省略されている文です。最大に広がる視覚にとって、その視覚の及ば「ない」ものが「何か」ありえるのか? というニュアンスですね。
Quia cogitationes talis extensionis sunt, ideo communicantur omnia caeli cum unoquovis ibi, ita omnia Divini quod facit caelum, et implet illud, ut ostensum est in articulis qui praecedunt. 思考はこのように拡大〔して〕いるので、それゆえ、天界のすべてのものはそこのそれぞれの者に伝えられている、したがって天界をつくり、そこに満ちている、神的なすべてのものは〔それぞれの者に伝えられている〕、先行する章の中で示されたように。
@a quod pro “si” 注a 「si」に代えてquod〔とした〕。
(3) 訳文
しかし、神が人間であられることを、外なる人の感覚的なものからすべてを判断する者らはほとんど把握することができない。なぜなら、感覚的な人間は神的なものについて世から、世にあるものからしか考えることができず、したがって神的で霊的な人間について身体的で自然的な人間のようにしか考えることができない。ここから彼は、もし神が人間であるなら、宇宙のような大きさだったであろう、もし天と地を支配するなら、世の王のように多くの者によって行なったであろうと結論する。もし彼に、天界には世のような空間の拡張がないことが言われるなら、彼はまったく理解しない。なぜなら、自然とその光だけから考える者は、目の前にあるような広がりからしか決して考えないから。しかし、天界について同様に考えるなら、何と欺かれていることか。そこの広がりは、世の広がりのようではない。世では、広がりは限られており、それゆえ測ることのできるものである。しかし、天界では、広がりは限られず、それゆえ測ることのできないものである。しかし、天界の中の拡張については、後に続く霊界の空間と時間についての中に見られる。
さらに、だれもが目の視覚がどれだけ広がっているか知っている、すなわち、遠く離れている太陽まで、星まで広がっていることである。さらにまた、深く考える者なら、思考に属する内なる視覚はいっそう広く、またそれゆえ、さらに内なる視覚はさらに広く、広がっていることを知っている。すべてのものの最内部にあり、最高のものである神的な視覚にとって、その視覚の及ばない何かがありようか? 思考はこのように拡大しているので、それゆえ、天界のすべてのものは天界のそれぞれの者に伝えられている。したがって天界をつくり、そこに満ちている神的なすべてのものは、前章の中で示されたように、それぞれの者に伝えられている。
(1) 原文
86. Mirati sunt illi qui in caelo sunt, quod homines se intelligentes credant, qui de invisibili, hoc est, incomprehensibili sub aliqua forma, cum de Deo, cogitant; et quod qui aliter, non intelligentes et quoque simplices dicant; cum tamen contrarium sit. Aiunt, “Si explorent se ipsos, qui inde se intelligentes credunt, annon pro Deo videant naturam? quidam illam quae coram oculis est, quidam illam quae non coram oculis? Et annon caecutiant in tantum, ut non sciant quid Deus, quid angelus, quid spiritus, quid anima sua quae victura post mortem, quid vita caeli apud hominem, et plura quae intelligentiae sunt? cum tamen haec omnia simplices, quos vocant, suo modo sciunt, ideam Dei sui habent quod sit Divinum in forma humana, ideam angeli quod sit caelestis homo, ideam animae suae quae victura post mortem quod sit sicut angelus, et ideam vitae caeli apud hominem quod sit vivere secundum praecepta Divina.” Hos itaque angeli vocant intelligentes, et accommodatos caelo, illos autem vicissim non intelligentes.
(2) 直訳
Mirati sunt illi qui in caelo sunt, quod homines se intelligentes credant, qui de invisibili, hoc est, incomprehensibili sub aliqua forma, cum de Deo, cogitant; 天界(の中)にいる者、彼らは驚いた、人間たちが自分自身に知性があると信じていること、目に見えないものについて、すなわち、何らかの形の下に把握できないもの、神について、考えるとき。
et quod qui aliter, non intelligentes et quoque simplices dicant; また、異なって〔考え〕る者は、知性がなく、単純な者とも呼ぶ。
cum tamen contrarium sit. そのときそれでも正反対である。
Aiunt, “Si explorent se ipsos, qui inde se intelligentes credunt, annon pro Deo videant naturam? 彼らは言う、「もし、自分自身を調べるなら、ここから自分自身に知性があると信じる者が、自然を神として見てい〔ることに気づか〕ないか?
quidam illam quae coram oculis est, quidam illam quae non coram oculis? ある者は目の前にあるそれ〔自然〕を、ある者は目の前にないそれ〔自然〕を〔神として見ていないか〕?
Et annon caecutiant in tantum, ut non sciant quid Deus, quid angelus, quid spiritus, quid anima sua quae victura post mortem, quid vita caeli apud hominem, et plura quae intelligentiae sunt? またそれほどに盲目であるのではないのか、神とは何か、天使とは何か、霊とは何か、霊魂または死後に生きるものとは何か、人間のもとの天界の生活とは何か、知性に属する多くのものを知らないほどに?
cum tamen haec omnia simplices, quos vocant, suo modo sciunt, ideam Dei sui habent quod sit Divinum in forma humana, ideam angeli quod sit caelestis homo, ideam animae suae quae victura post mortem quod sit sicut angelus, et ideam vitae caeli apud hominem quod sit vivere secundum praecepta Divina.” そのときそれでもこれらすべてを、単純な者たちは、彼らを呼ぶ、自分の方法で知っている、自分たちに持っている神の観念、それは人間の形の神的なもの、天使たちの観念、それは天界の人間である、霊魂または死後に生きるものの観念、それは天使のようなものである、また人間のもとの天界の生活の観念、それは神的な戒めにしたがって生きることである」。
Hos itaque angeli vocant intelligentes, et accommodatos caelo, illos autem vicissim non intelligentes. そこでこれらの者を天使たちは知性ある者、天界に適した者と呼ぶ、しかしながら、これに反して、彼らを知性のない者〔と呼ぶ〕。
(3) 訳文
天界にいる者たちは、神について考えるとき、目に見えないものについて、すなわち、何らかの形の下に把握できないものについて考えている人間たちが自分自身に知性があると信じていること、また、これと異なって考える者は、知性がなく、単純な者と呼んでいることに驚いた。それでもこれは正反対である。
彼らは、「もし、自分自身に知性があると信じる者が自分自身を調べるなら、自然を神として見ていることに気づかないか? ある者は目の前にある自然を、ある者は目の前にない自然を神として見ていないか? また、神とは何か、天使とは何か、霊とは何か、霊魂または死後に生きるものとは何か、人間のもとの天界の生活とは何か、知性に属する多くのものを知らないほどに、それほどに盲目なのではないのか? そのときそれでも、単純な者と呼ばれる者たちは、これらすべてを自分なりの方法で知っている。自分たちにある神の観念は人間の形の神的なものであり、天使たちの観念は天界の人間であり、霊魂または死後に生きるものの観念は天使のようなものである、また人間のもとの天界の生活の観念は神的な戒めにしたがって生きることである」と言う。そこで、天使たちは後者を知性ある者、天界に適した者と呼ぶが、しかし、これに反して、前者を知性のない者と呼ぶ。