原典講読『天界と地獄』no.47, no.48.

(1) 原文
47. Omnes qui unam societatem angelicam formant, simili facie sunt in communi, sed non simili in particulari. Quomodo similitudines in communi et variationes in particulari se habent, aliquantum comprehendi potest ex talibus in mundo: notum est, quod unaquaevis gens aliquod commune simile ferat in faciebus et oculis, per quod noscitur, et internoscitur ab alia gente; et adhuc magis una familia ab altera; sed hoc multo perfectius in caelis, quia ibi omnes affectiones interiores apparent et elucent ex facie, nam facies ibi est illarum forma externa et repraesentativa; aliam faciem habere quam suarum affectionum, non datur in caelo. Ostensum etiam est, quomodo communis similitudo variatur particulariter in singulis qui in una societate sunt: erat facies sicut angelica, quae mihi apparebat, et haec variabatur secundum affectiones boni et veri, quales sunt apud illos qui in una societate; variationes illae persistebant diu; et observabam, quod usque eadem facies in communi sicut planum permaneret, et quod reliquae essent modo derivationes et propagationes inde: sic etiam per hanc faciem ostensae sunt affectiones totius societatis, per quas variantur facies illorum qui ibi; nam, ut supra dictum est, facies angelicae sunt formae interiorum suorum, ita affectionum quae amoris et fidei.
(2) 直訳
Omnes qui unam societatem angelicam formant, simili facie sunt in communi, sed non simili in particulari. 一つの天使の社会を形作る者はすべて、全般的に似た顔である、しかし個別には似ていない。
Quomodo similitudines in communi et variationes in particulari se habent, aliquantum comprehendi potest ex talibus in mundo: 全般的な類似と個別での変化がどのようであるかは、世の中のこのようなものからいくらか把握することができる。
notum est, quod unaquaevis gens aliquod commune simile ferat in faciebus et oculis, per quod noscitur, et internoscitur ab alia gente; 知られている、それぞれの氏族は何らかの全般的な似たものが顔と目の中にもつこと、そのことによって知られる、そして他の一族から区別される。
et adhuc magis una familia ab altera; その上さらに大きい、一つの家族は他から。
sed hoc multo perfectius in caelis, quia ibi omnes affectiones interiores apparent et elucent ex facie, nam facies ibi est illarum forma externa et repraesentativa; しかし、このことは天界では多く完全〔である〕、なぜなら、そこですべての内的な情愛は顔から現われ、輝き出るから、なぜなら、顔はそこでそれら〔情愛〕の外なる形や表象であるから。
aliam faciem habere quam suarum affectionum, non datur in caelo. 自分の情愛以外の他の顔を持つことは、天界では存在しない。
Ostensum etiam est, quomodo communis similitudo variatur particulariter in singulis qui in una societate sunt: さらにまた示された、全般的な(=共通の)類似がどのように変化するか、一つの社会の中にいる個々の者の中で特に。
erat facies sicut angelica, quae mihi apparebat, et haec variabatur secundum affectiones boni et veri, quales sunt apud illos qui in una societate; 天使のような顔があった、それが私に現われた、そしてこれ(顔)が善と真理の情愛にしたがって変化した、一つの社会の中の者のもとのようなものである〔情愛〕。
variationes illae persistebant diu; その変化は長い間続いた。
et observabam, quod usque eadem facies in communi sicut planum permaneret, et quod reliquae essent modo derivationes et propagationes inde: そして私は認めた(気づいた)、それでも全般的に同じ顔が平面(=場面)☆のように持続した、残りのものはそこからの単なる派生物と繁殖物であったこと。
☆このplanus「(平)面」については、 (4)「場面」の訳語について、を参照。
sic etiam per hanc faciem ostensae sunt affectiones totius societatis, per quas variantur facies illorum qui ibi; こうしてさらにまたこの顔によって、社会全体の情愛が示された、それ〔情愛〕によってそこの者の彼らの顔が変化する。
nam, ut supra dictum est, facies angelicae sunt formae interiorum suorum, ita affectionum quae amoris et fidei. なぜなら、上に述べたように、天使たちの顔は、自分の内的なものの形であるから、こうして、愛と信仰に属する情愛〔の形である〕。
(3) 訳文
 一つの天使の社会を形作る者はすべて、全般的に似た顔をしているが、しかし個別には似ていない。全般的な類似と個別での変化がどのようであるかは、世の中のそのようなものからいくらか把握することができる。各氏族には顔と目にある全般的に似たものがあり、それによって他の一族から区別されるが知られている。さらには、ある家族は他の家族から区別される。そして、このことは天界ではさらに完全なものとなっている、なぜなら、天界ではすべての内的な情愛は、顔から現われ、輝き出て、顔は、情愛の外なる形や表象であるからである。天界では自分の情愛以外の他の顔を持つことはない。さらにまた、全般的な類似が、一つの社会の中にいる個々の者の中で特にどのように変化するかも示された。天使のような顔が私に現われ、そしてその顔が、一つの社会の中の者のもとの善と真理の情愛にしたがって変化した。その変化は長い間続いた。そのとき私は、全般的に同じ顔が場面のように持続し、残りのものはそこからの単なる派生物と繁殖物であること、こうしてさらにまたこの顔によって、社会全体の情愛が示され、情愛によってそこの者の顔が変化することを認めた。なぜなら、上に述べたように、天使たちの顔は自分の内的なものの形であり、こうして愛と信仰に属する情愛の形であるから。
(4) 「場面」の訳語について
 この個所の直訳「それでも全般的に同じ顔が面のように持続した」だと“「面」とは何か”という疑問が生じます。この文の前後で「面」について触れていないので、スヴェーデンボリにとっては説明を要しない言葉だったのでしょう。訳者なり、読者が解釈しなければなりません。自分なりの解釈を訳文に盛り込むことをせず、理解できても、できなくても、原文(英語)に書いてあるままに訳した柳瀬氏は「面」と訳し、「プレイン」とルビを振っています。
 私がかつて柳瀬氏に何か質問したことがあった、そのとき、氏は「私は書いてある通りに訳したんですよ」と答えられた。この意味を私は二通りに受け止めている。一つはよい意味で「私流の解釈を入れない」「解釈は読者に任せる」というもの。もう一つは悪い意味で、「意味・内容を考えることはしない」というもの。後者が悪い意味での直訳「意味が通じても通じなくても訳語を当てはめておく」である。どちらの意味にしろ、柳瀬氏は直訳派であった。文体まで英語調なので「読みづらい」という人もいるが、私は英語の論理の進め方に慣れているので読みづらいことはなかった。
 さて私はどちらかといえば直訳派ですが、内容についても考えます。わかるようなわからないような個所です。それでも何らかの訳語を当てはめなければなりません。planus(通常は平面の意味)には「舞台」の意味もあります。ここからかもしれませんがJ.C.Agerはbackgroundと英訳しています。
 この内容がよく理解できないので、このまま「平面」とするのかな、と疑問を抱えながら日曜礼拝参加のため電車に乗りました。電車の中で思いついたのが「舞台」から連想した「場面」です。これなら「面」の言葉が組み込まれているのでちょうどよい! でもやや意訳ですね。
 ついでながら長島訳は「どの顔にもある共通の特徴がもとになって、そこから派生するか、発展する貸し手、他の特徴が生まれてきていることです」としています。私にはこのように「特徴」とまで踏み込んだ意訳をする気になれません。そして後半の「他の特徴が生まれてくる」は原意とはまったくかけ離れた訳者独自の解釈に基づく誤訳です。
(1) 原文
48. Inde etiam fit, quod angelus qui praestans sapientia est, videat illico ex facie qualis alter est; non potest quisquam ibi vultu recondere interiora, et simulare, et prorsus non mentiri et fallere astu et hypocrisi. Contingit aliquoties, quod in societates se insinuent hypocritae, qui edocti sunt recondere interiora sua, et componere exteriora ut appareant in forma boni, in quo sunt qui in societate, et sic mentiri lucis angelos; sed hi non diu ibi morari possunt, incipiunt enim angi interius, cruciari, livescere facie, et quasi exanimari: alterantur ita ex contrarietate vitae quae influit et operatur; quare se dejiciunt repente in infernum ubi similes, nec hiscunt amplius ascendere. Sunt illi qui intelliguntur per eum, qui inventus est inter discumbentes et invitatos, non indutus veste nuptiali, et ejectus in tenebras exteriores (Matth. xxii. 11, seq.).
(2) 直訳
Inde etiam fit, quod angelus qui praestans sapientia est, videat illico ex facie qualis alter est; さらにまたここからである、知恵ですぐれている天使は、顔からそこに見ること、他の者がどのようであるか。
non potest quisquam ibi vultu recondere interiora, et simulare, et prorsus non mentiri et fallere astu et hypocrisi. だれもそこでは内的なものを外見(顔つき)で隠すこと、偽ることはできない、また完全にない、装うことや欺くこと、狡猾さや偽善で。
Contingit aliquoties, quod in societates se insinuent hypocritae, qui edocti sunt recondere interiora sua, et componere exteriora ut appareant in forma boni, in quo sunt qui in societate, et sic mentiri lucis angelos; 数回、起こった、社会の中へ偽善者が自分を入り込ませること、その者は自分の内的なものを隠すことを教えられていた、そして外的なものを善の形に表れるように作り上げることを、その〔善の〕中に〔その〕社会の者たちはいる、こうして光の天使たちを偽装する☆こと。
☆mentiorは「偽る」意味もありますが(長島訳)、ここでは「偽り装う」意味です。
sed hi non diu ibi morari possunt, incipiunt enim angi interius, cruciari, livescere facie, et quasi exanimari: しかし、これらの者は長い間そこにとどまることができない、なぜなら、内なる痛みが始まるから、苦しめられること、顔は鉛色になること、いわばいのちを奪われること。
alterantur ita ex contrarietate vitae quae influit et operatur; このように変えられる、対立するいのちから、それが流入し、働きかけられる〔から〕。
quare se dejiciunt repente in infernum ubi similes, nec hiscunt amplius ascendere. それゆえ、急いで☆自分自身を投げ落とす、そこに〔自分と〕似た者〔のいる〕地獄へ、もはやあえて昇ることをしない。
☆repenteを長島訳は「結局はくやんで」と誤訳している。
Sunt illi qui intelliguntur per eum, qui inventus est inter discumbentes et invitatos, non indutus veste nuptiali, et ejectus in tenebras exteriores (Matth. xxii.11, seq.). これらの者が彼によって意味される者である、食事の席についている者や招待客の間で見つけられた者、婚礼の衣装を着ていないで、外側の暗やみに投げ出された〔者〕(マタイ22:11以降)。
(3) 訳文
 さらにまたここから、知恵ですぐれている天使は、顔からそこに、他の者がどのようであるかを見る。天界ではだれも内的なものを顔つきで隠し、偽ることはできず、また狡猾さや偽善で装うことや欺くこともまったくない。数回、、〔天使たちの〕社会の中へ偽善者が自分を入り込ませることがあった。その者は自分の内的なものを隠し、そして外的なものをその社会の者たちの善の形に表れるように作り上げること、こうして光の天使を偽り装うことを教えられていた。しかし、これらの者は長い間そこにとどまることができない、なぜなら、内なる痛みが始まり、苦しみ、顔は鉛色になり、あたかもいのちを奪われるかのようになるから。このように変えられるのは、対立するいのちが流入し、働きかけるからである。それゆえ、急いで自分と似た者のいる地獄へ自分自身を投げ落とし、もはやあえて昇ることをしない。これらの者が、食事の席についている者や招待客の間で、婚礼の衣装を着ていないのを見つけられ、外側の暗やみに投げ出された者によって意味される者である(マタイ22:11以降)。