(1) 原文
16. Illustrari haec possunt per comparationem cum arbore. Arbor in sua prima origine est semen, in quo est conatus producendi fructum. Hic conatus excitatus a calore, primum producit radicem, et ex illa virgam seu caulem cum ramis et foliis, et demum fructus; et sic conatus fructificandi existit: ex quibus patet, quod conatus producendi fructus sit perpetuus in omni progressione, usque dum existit; nam si ille desineret, facultas vegetandi illico moreretur. Applicatio haec est:- Arbor est homo; conatus producendi media est apud hominem a voluntate in intellectu; virga seu caulis cum ramis et foliis, sunt apud hominem media per quae, et vocantur vera fidei; fructus qui sunt ultimi effectus conatus fructificandi in arbore, sunt apud hominem usus; in his voluntas existit. Ex his potest videri, quod voluntas producendi usus medio intellectu sit perpetua in omni progressione, usque dum existit. De voluntate et de intellectu, et de conjunctione illorum, videatur in Doctrina Vitae pro Nova Hierosolyma (n. 43).
(2) 直訳
Illustrari haec possunt per comparationem cum arbore. これらは木との比較によって説明されることができる。
Arbor in sua prima origine est semen, in quo est conatus producendi fructum. 木はその最初の始まりは種の中にある、その中には実を生み出す努力がある。
☆conatusの訳語「努力」はやや誤解を生みそうですが、他にうまい語が見つかりません。
Hic conatus excitatus a calore, primum producit radicem, et ex illa virgam seu caulem cum ramis et foliis, et demum fructus; この努力は熱により刺激されて、最初に根を生み出し、そしてそれ〔根〕から枝や葉とともに幹または茎を、そして最後に実を〔生み出す〕。
et sic conatus fructificandi existit: そしてこのように実を結ぶ努力は存在するようになる。
ex quibus patet, quod conatus producendi fructus sit perpetuus in omni progressione, usque dum existit; このことから明らかである、実を生み出す努力はすべての前進(進行)の中に不断に存在すること、存在するようになるまで。
nam si ille desineret, facultas vegetandi illico moreretur. なぜなら、もしそれが終わったなら、成長する力は直ちに死んでしまった。
☆このように見かけは未完了時制ですが、条件文なので現在時制で訳すことになります。
Applicatio haec est:- Arbor est homo; これらは適用である――木は人間である。
conatus producendi media est apud hominem a voluntate in intellectu; 手段を生み出す努力は、人間の場合、理解力の中の意志から存在する。
virga seu caulis cum ramis et foliis, sunt apud hominem media per quae, et vocantur vera fidei; 枝や葉とともに幹または茎は、人間の場合、それ〔努力を生み出す意志〕による手段である、そして信仰の真理と呼ばれる。
fructus qui sunt ultimi effectus conatus fructificandi in arbore, sunt apud hominem usus; 木の中で実を生み出す努力の最後の結果である実は、人間の場合、役立ちである。
in his voluntas existit. この〔役立ちの〕中に意志が存在するようになる。
Ex his potest videri, quod voluntas producendi usus medio intellectu sit perpetua in omni progressione, usque dum existit. ここから見られることができる、理解力を手段として役立ちを生み出す意志は、すべての前進(進行)の中に不断に存在すること、存在するようになるまで。
De voluntate et de intellectu, et de conjunctione illorum, videatur in Doctrina Vitae pro Nova Hierosolyma (n. 43). 意志と理解力について、またそれらの結合については、『新しいエルサレムのための生活の教え』(43番)に見られる。
(3) 訳文
これらは木との比較によって説明されることができる。木はその最初の始まりは種の中にあり、その中には実を生み出す努力がある。この努力は熱により刺激されて、最初に根を、そして根から枝や葉とともに幹または茎を、そして最後に実を生み出す。このようにして、実を結ぶ努力は存在するようになる。このことから、実を生み出す努力はすべての前進(進行)の中に、存在するようになるまで不断に存在することが明らかである。なぜなら、もしそれが終わるなら、成長する力は直ちに死んでしまう。
木のこれらのことを人間に適用しよう。手段を生み出す努力は、人間の場合、理解力の中の意志から存在する。枝や葉とともに幹または茎は、人間の場合、それ〔努力を生み出す意志〕による手段であり、信仰の真理と呼ばれる。木の中で実を生み出す努力の最後の結果である実は、人間の場合、役立ちである。この〔役立ちの〕中に意志が存在するようになる。ここから、理解力を手段として役立ちを生み出す意志は、存在するようになるまですべての前進(進行)の中に不断に存在することを知ることができる。
意志と理解力について、またそれらの結合については、『新しいエルサレムのための生活の教え』43番に見られる。
(1) 原文
17. Ex nunc dictis patet quod charitas, quatenus est affectio boni seu usus, producat fidem, ut medium, per quam existat; consequenter, quod charitas et fides, in operando usus, conjunctim agant. Tum quod fides non producat bonum seu usum ex se, sed ex charitate, fides enim est charitas media. Fallacia itaque est, quod fides producat bonum sicut arbor fructum; arbor non est fides, sed arbor est homo.
(2) 直訳
Ex nunc dictis patet quod charitas, quatenus est affectio boni seu usus, producat fidem, ut medium, per quam existat; 今や言ったことから明らかである、仁愛は善または役立ちの情愛であるかぎり、手段として、それ〔手段〕によって存在する信仰を生み出すこと。
consequenter, quod charitas et fides, in operando usus, conjunctim agant. 結果として、仁愛と信仰は、役立ちを果たす中で、結合して働くこと。
Tum quod fides non producat bonum seu usum ex se, sed ex charitate, fides enim est charitas media. なおまた、信仰は善または役立ちをそれ自体からでは生み出さないこと、しかし仁愛から〔生み出す〕、なぜなら、信仰は仁愛の手段であるから。
Fallacia itaque est, quod fides producat bonum sicut arbor fructum; そこで、木が実を〔生み出す〕ように、信仰が善を生み出すことは、誤りである。
arbor non est fides, sed arbor est homo. 木は信仰ではない、しかし木は人間である。
☆「木は人間である」は少し変ですね、「人間が木なのである」がよいでしょう(両方主格なので、どちらも主語になりえます)。
(3) 訳文
ここに述べたことから、仁愛は善または役立ちの情愛であるかぎり、手段として、それ〔手段〕によって存在する信仰を生み出すこと、その結果として、仁愛と信仰は、役立ちを果たす中で、結合して働くこと、なおまた、信仰は善または役立ちをそれ自体からでは生み出さずに、信仰は仁愛の手段であるので、仁愛から生み出すことが明らかである。
そこで、木が実を〔生み出す〕ように、信仰が善を生み出すことは、誤りである。木は信仰ではなく、人間が〔役立ちの実を生らせる〕木なのである。
(4) 感想
人間を木にたとえることはわかりやすく、いろいろと考えさせられる。木の生長から人間の成長を思う。いろいろな木があるようにさまざまな人がいる。憩いの緑の木陰を与えてくれる木は、穏やかに接してくれる人だろうか。季節に応じて、美しさを与える、若葉も美しいが、紅葉もよい。それぞれ、はつらつな若者の美しさ、それと、何か成し遂げた壮年また初老の人のもつ美しさだろう。または人生をいろいろと味わった「色」、心の色だろうか。「錦秋」の言葉にそうしたことを感じる。
木は用材として役立つ。「人材」の言葉は「材」には木偏が使われている。みごとな植林地からは木材として役立つ(=人材として役立つ)木を育てている「学校」を感じる。
何の役に立ちそうのない雑木林も、そこにはいろいろな小動物が生息する。とくに昆虫などは子供たちに「虫取り」の楽しみを、おとなにも野鳥のさえずりや、静かな時を与えてくれる。
ぶなの大木の茂る森には、杉やヒノキの植林地からでない大きな楽しみがある。
さらに大木からは「大人物」を連想する。鑑賞に値する桜の老木からは、年老いてますます名演技を披露する俳優などを感じる。大木を目の前にすると霊が宿っているような気がしてくる。そいうえば、このごろ大木を見かけない。